मार्कण्डेयपुराणम्

; पक्षिण ऊचुः एतत् ते सर्वमाख्यातं हरिश्चन्द्रविचेष्टितम् । अतः परं कथाशेषः श्रूयतां मुनिसत्तम॥८.

पक्ष्यांनी सांगितले: हे सर्व हरिश्चंद्राचे कृत्य तुला सांगितले. आता, श्रेष्ठ मुनी, पुढची कथा ऐक.

विपाको राजसूयस्य पृथिवीक्षयकारणम् । तद्विपाकनिमित्तञ्च युद्धमाडिबकं महत्॥८.

राजसूय यज्ञाचा परिणाम, पृथ्वीच्या विनाशाचे कारण, आणि मोठे आडिबक युद्ध—हे सर्व फळ ऐकावयाचे आहे.

पक्षिण ऊचुः राज्यच्युते हरिश्चन्द्रे गते च त्रिदशालयम् । निश्चक्राम महातेजा जलवासात् पुरोहितः॥९.

पक्ष्यांनी सांगितले: हरिश्चंद्राचे राज्य गेले आणि तो देवांच्या लोकात गेला, तेव्हा तेजस्वी पुरोहित जलवासातून बाहेर आला.

वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्युषितो मुनिः । शुश्राव च समस्तन्तु विश्वामित्रविचेष्टितम्॥९.

गंगेच्या काठी बारा वर्षे राहिलेला वसिष्ठ ऋषी, विश्वामित्राने केलेली सर्व कृत्ये ऐकली.

हरिश्चन्द्रस्य नाशञ्च राज्ञश्चोदारकर्मणः । चण्डालसम्प्रयोगञ्च भार्यातनयविक्रयम्॥९.

त्याने उदार राजा हरिश्चंद्राचा नाश, चांडाळांशी संग, आणि पत्नी-पुत्र विक्रीचे वृत्त ऐकले.

स श्रुत्वा सुमाहभागः प्रीतिमानवनीपतौ । चकार कोपं तेजस्वी विश्वामित्रमृषिं प्रति॥९.

हे ऐकून, अत्यंत भाग्यशाली राजा आनंदला, पण तेजस्वी ऋषी विश्वामित्रावर रागावला.

वशिष्ठ उवाच मम पुत्रशतं तेन विश्वामित्रेण घातितम् । तत्रापि नाभवत् क्रोधस्तादृशो यादृशोऽद्य मे॥९.

वसिष्ठ म्हणाले — विश्वामित्राने माझी शंभर मुले मारली, तरीसुद्धा मला आज जसा राग आला आहे, तसा तेव्हा आला नव्हता.

श्रुत्वा नराधिपमिमं स्वराज्यादवरोपितम् । महात्मानं महाभागं देवब्राह्मणपूजकम्॥९.

हा महान, पुण्यवान, देव- ब्राह्मणांची पूजा करणारा राजा आपले राज्य गमावल्याचे जेव्हा कळले,

यस्मात् स सत्यवाक् शान्तः शत्रावपि विमत्सरः । अनागाश्चैव धर्मात्मा अप्रमत्तो मदाश्रयः॥९.

कारण तो नेहमी सत्य बोलणारा, शांत, शत्रूवरही द्वेष न करणारा, पापरहित, धर्मशील, जागरूक आणि संयमी होता,

सपत्नीभृत्यपुत्रस्तु प्रापितोऽन्त्यां दशां नृपः । स राज्याच्च्यावितोऽनेन बहुशश्च खिलीकृतः॥९.

पत्नी, नोकर आणि मुलांसह त्या राजाला अगदी तळाच्या अवस्थेला आणले; त्याला राज्यातून हाकलले आणि वारंवार अपमानित केले.

तस्माद् दुरात्मा ब्रह्मद्विट् प्राज्ञानामवरोपितः । मच्छापोपहतो मूढः स बकत्वमवाप्स्यति॥९.

म्हणून तो दुष्ट, ब्राह्मणद्वेष्टा, ज्ञानी लोकांनी खाली पाडलेला, माझ्या शापाने बाधित झालेला मूढ, आता बक म्हणजेच बगळा होईल.

पक्षिण ऊचुः श्रुत्वा शापं महातेजा विश्वामित्रोऽपि कौशिकः । त्वमप्याडिर्भवस्तेवति प्रतिशापमयच्छत॥९.

पक्षी म्हणाले — हा शाप ऐकून, तेजस्वी कौशिक विश्वामित्रानेही तुला प्रत्युत्तर दिले, 'तूही बगळा होशील' असा शाप दिला.

अन्योऽन्यशापात् तौ प्राप्तौ तिर्यक्त्वं परमद्युती । वशिष्ठः स महातेजा विश्वामित्रश्च कौशिकः॥९.

एकमेकांना शाप देऊन, हे दोघे तेजस्वी वसिष्ठ आणि कौशिक विश्वामित्र पशुरूपात गेले.

अन्यजातिसमायोगं गतावप्यमितौजसौ । युयुधातेऽतिसंरब्धौ महाबलपराक्रमौ॥९.

इतर जन्म घेतले तरी, अपार तेजाचे ते दोघे प्रचंड रागाने, मोठ्या ताकदीने आणि धाडसाने एकमेकांशी लढले.

योजनानां सहस्रे द्वे प्रमाणेनाडिरुच्छ्रितः । यन्नवत्यधिकं ब्रह्मन् ! सहस्रत्रितयं बकः॥९.

बगळ्याची उंची दोन हजार योजन होती, तर बकाची म्हणजे बगळ्याची तीन हजार नव्वद योजन होती, हे ब्राह्मण.

तौ तु पक्षप्रहाराभ्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ । प्रहरन्तौ भयं तीव्रं प्रजानाञ्चक्रतुस्तदा॥९.

त्या दोघांनी पंखांनी एकमेकांवर जबरदस्त आघात केले आणि त्यामुळे सर्व प्राण्यांमध्ये भीती पसरली.

विधूय पक्षाणि बको रक्तोद्वृत्ताक्षिराहनत् । आडिं सोऽप्युन्नतग्रीवो बकं पद्भ्यामताडयत्॥९.

बकाने पंख झटकून, रक्ताळ्या डोळ्यांनी हल्ला केला; तर उंच मान असलेल्या बगळ्याने पायांनी बकावर प्रहार केला.

तयोः पक्षानिलापास्ताः प्रपेतुर्गिरयो भुवि । गिरिप्रपाताभिहता चकम्पे च वसुन्धरा॥९.

त्यांच्या पंखांच्या वाऱ्याने पर्वत खाली पडले; पर्वत कोसळल्याने पृथ्वी थरथरली.

क्ष्मा कम्पमाना जलधीनुद्वृत्ताम्बूंश्चकार च । ननाम चैकपार्श्वेन पातालगमनोन्मुखी॥९.

कंप पावलेल्या पृथ्वीमुळे समुद्राचे पाणी उसळले, आणि पृथ्वी एका बाजूला झुकून पाताळात जाण्यास तयार झाली.

केचिदिगरिनिपातेन केचिदम्भोधिवारिणा । केचिन्महीसञ्चलनात् प्रययुः प्राणिनः क्षयम्॥९.

काही पर्वत कोसळल्याने, काही समुद्राच्या पाण्याने, तर काही पृथ्वी हलल्याने प्राणी नष्ट झाले.

इति सर्वं परित्रस्तं हाहाभूतमचेतनम् । जगदासीत् सुसम्भ्रान्तं पर्यस्तक्षितिमण्डलम्॥९.

अशा रीतीने सगळे जग घाबरले, जणू प्राणच गेले, गोंधळले; साऱ्या पृथ्वीवर मोठा गोंधळ आणि उलथापालथ झाली.

हा वत्स ! हा कान्त ! शिशो ! प्रयाह्येषोऽस्मि संस्थितः । हा प्रिये ! कान्त ! शैलोऽयं पतत्याशु पलायताम्॥९.

अरे बाळा! अरे प्रिये! अरे लहानग्या! पळा, मी आता मरणार आहे! अरे प्रिये! अरे सख्या! हा डोंगर कोसळतोय — पटकन पळा!

इत्याकुलीकृते लोके संत्रासविमुखे तदा । सुरैः परिवृतः सर्वैराजगाम पितामहः॥९.

अशा प्रकारे सगळ्या जगात घबराट आणि भीती निर्माण झाली असता, सर्व देवांनी वेढलेल्या ब्रह्मदेवाने तेथे आगमन केले.

प्रत्युवाच च विश्वेशास्तावुभावतिकोपितौ । युद्धं वा विरमत्वेतल्लोकाः स्वास्थ्यं व्रजन्तु च॥९.

विश्वांचे स्वामी त्या दोघांना, जे फारच रागावले होते, म्हणाले, "हे युद्ध थांबवा आणि सर्व लोक पुन्हा शांततेत नांदू द्या."

शृण्वन्तावपि तौ वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कोपामर्षसमाविष्टो युयुधाते न तस्थतुः॥९.

ब्रह्मदेवांचे हे शब्द ऐकूनसुद्धा, दोघेही राग आणि द्वेषाने भरलेले असल्यामुळे, त्यांनी युद्ध थांबवले नाही, तर लढतच राहिले.

ततः पितामहो देवस्तं दृष्ट्वा लोकसंक्षयम् । तयोश्च हितमन्विच्छन् तिर्यग्भावमपानुदत्॥९.

मग पितामह ब्रह्मदेवांनी, लोकांचा नाश होताना पाहून आणि त्या दोघांचे कल्याण व्हावे म्हणून, त्यांच्या मनातील वैरभाव नाहीसा केला.

ततस्तौ पूर्वदेहस्थौ प्राह देवः प्रजापतिः । व्युदस्ते तामसे भावे वशिष्ठ०-कौशिकर्षभौ॥९.

मग प्रजापती देवाने, त्यांना त्यांच्या पूर्वीच्या देहात पाहून, म्हणाले, "वसिष्ठ आणि कौशिक, तुम्ही आता त्या अंधकारमय अवस्थेतून मुक्त झाला आहात."

जहि वत्स वशिष्ठ त्वं त्वञ्च कौशिक सत्तम । तामसं भावमाश्रित्य ईदृग्युद्धं चिकीर्षितम्॥९.

"वसिष्ठा, बाळा, थांब आणि तूही, श्रेष्ठ कौशिका, थांब. अज्ञानाच्या प्रभावाखाली तुम्ही दोघांनी हे युद्ध करायचे ठरवले होते."

राजसूयविपाकोऽयं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । युवयोर्विग्रहश्चायं पृथिवीक्षयकारकः॥९.

"राजा हरिश्चंद्राच्या राजसूय यज्ञाचा हा परिणाम आहे; तुमच्या या भांडणामुळे पृथ्वीचा नाश होत आहे."