मार्कण्डेयपुराणम्

विमानकोटिसम्बद्धं स्वर्गलोकान्महीतलम् । गत्वायोध्याजनं प्राह दिवमारुह्यतामिति॥८.

तेव्हा, विमानांच्या शिखरांनी जोडलेल्या स्वर्गलोकात पृथ्वीवरून जाऊन, त्यांनी अयोध्येच्या लोकांना सांगितले, 'स्वर्गात जा.'

तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रीत्या तस्य च भूपतेः । आनीय रोहिताश्चञ्च विश्वामित्रो महातपाः॥८.

इंद्राचे शब्द ऐकून, आणि त्या राजाच्या आनंदासाठी, महान तपस्वी विश्वामित्राने रोहिताश्वाला राजाकडे आणले.

अयोध्याख्ये पुरे रम्ये सोऽभ्यसिञ्चन्नृपात्मजम् । देवैश्च मुनिभिः सिद्धैरभिषिच्य नराधिपम्॥८.

अयोध्या या सुंदर नगरीत, देव, ऋषी आणि सिद्धांसह, त्याने राजपुत्राचा राज्याभिषेक केला आणि त्याला नराधिप बनवले.

राज्ञा सह तदा सर्वे हृष्टपुष्टसुहृज्जनाः । सपुत्रभृत्यदारास्ते दिवमारुरुहुर्जनाः॥८.

त्या वेळी, राजासोबत सर्व लोक—आनंदी, समृद्ध, आणि आप्त, पुत्र, नोकर, पत्नींसह—स्वर्गात गेले.

पदे पदे विमानात् ते विमानमगमन् नराः । तदा सम्भूतहर्षोऽसौ हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः॥८.

प्रत्येक पायरीवर, विमानातून विमानात चढत, लोक वर गेले; तेव्हा मोठा आनंद झाला आणि राजा हरिश्चंद्रही गेला.

सम्प्राप्य भूतिमतुलां विमानैः स महीपतिः । आसाञ्चक्रे पुराकारे वप्रप्राकारसंवृते॥८.

त्या राजाने विमानांमुळे अतुल संपत्ती मिळवून, तटबंदी आणि भिंतींनी वेढलेल्या नगरीत वस्ती केली.

ततस्तस्यर्धिमालोक्य श्लोकं तत्रोशना जगौ । दैत्याचार्यो महाभागः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्॥८.

मग त्याची समृद्धी पाहून, दैत्यांचा गुरु, सर्व शास्त्रांचे तत्त्व जाणणारा, महान भाग्यशाली उशनाने तेथे हा श्लोक म्हटला.

; शुक्र उवाच हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति । यः शृणोति स्वदुः खार्तः स सुखं महदाप्नुयात्॥८.

शुक्र म्हणाला: हरिश्चंद्रासारखा राजा कधी झाला नाही आणि होणारही नाही. जो कोणी हे आपल्या दुःखात ऐकेल, त्याला मोठे सुख मिळेल.

स्वर्गार्थोप्राप्नुयात् स्वर्गं पुत्रार्थो पुत्रमाप्नुयात् । भार्यार्थो प्राप्नुयाद्भार्यां राज्यार्थो राज्यमाप्नुयात्॥८.

स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्याला स्वर्ग मिळेल; पुत्राची इच्छा असणाऱ्याला पुत्र मिळेल; ज्याला पत्नी हवी ती मिळेल; ज्याला राज्य हवे त्याला राज्य मिळेल.

अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् । यदागतो हरिश्चन्द्रः पुरीञ्चेन्द्रत्वमाप्तवान्॥८.

काय सहनशक्तीचे मोठेपण! काय दानाचे मोठे फळ! ज्यामुळे हरिश्चंद्र येथे येऊन इंद्रपुरीचे राज्य मिळवले.

; पक्षिण ऊचुः एतत् ते सर्वमाख्यातं हरिश्चन्द्रविचेष्टितम् । अतः परं कथाशेषः श्रूयतां मुनिसत्तम॥८.

पक्ष्यांनी सांगितले: हे सर्व हरिश्चंद्राचे कृत्य तुला सांगितले. आता, श्रेष्ठ मुनी, पुढची कथा ऐक.

विपाको राजसूयस्य पृथिवीक्षयकारणम् । तद्विपाकनिमित्तञ्च युद्धमाडिबकं महत्॥८.

राजसूय यज्ञाचा परिणाम, पृथ्वीच्या विनाशाचे कारण, आणि मोठे आडिबक युद्ध—हे सर्व फळ ऐकावयाचे आहे.

पक्षिण ऊचुः राज्यच्युते हरिश्चन्द्रे गते च त्रिदशालयम् । निश्चक्राम महातेजा जलवासात् पुरोहितः॥९.

पक्ष्यांनी सांगितले: हरिश्चंद्राचे राज्य गेले आणि तो देवांच्या लोकात गेला, तेव्हा तेजस्वी पुरोहित जलवासातून बाहेर आला.

वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्युषितो मुनिः । शुश्राव च समस्तन्तु विश्वामित्रविचेष्टितम्॥९.

गंगेच्या काठी बारा वर्षे राहिलेला वसिष्ठ ऋषी, विश्वामित्राने केलेली सर्व कृत्ये ऐकली.

हरिश्चन्द्रस्य नाशञ्च राज्ञश्चोदारकर्मणः । चण्डालसम्प्रयोगञ्च भार्यातनयविक्रयम्॥९.

त्याने उदार राजा हरिश्चंद्राचा नाश, चांडाळांशी संग, आणि पत्नी-पुत्र विक्रीचे वृत्त ऐकले.

स श्रुत्वा सुमाहभागः प्रीतिमानवनीपतौ । चकार कोपं तेजस्वी विश्वामित्रमृषिं प्रति॥९.

हे ऐकून, अत्यंत भाग्यशाली राजा आनंदला, पण तेजस्वी ऋषी विश्वामित्रावर रागावला.

वशिष्ठ उवाच मम पुत्रशतं तेन विश्वामित्रेण घातितम् । तत्रापि नाभवत् क्रोधस्तादृशो यादृशोऽद्य मे॥९.

वसिष्ठ म्हणाले — विश्वामित्राने माझी शंभर मुले मारली, तरीसुद्धा मला आज जसा राग आला आहे, तसा तेव्हा आला नव्हता.

श्रुत्वा नराधिपमिमं स्वराज्यादवरोपितम् । महात्मानं महाभागं देवब्राह्मणपूजकम्॥९.

हा महान, पुण्यवान, देव- ब्राह्मणांची पूजा करणारा राजा आपले राज्य गमावल्याचे जेव्हा कळले,

यस्मात् स सत्यवाक् शान्तः शत्रावपि विमत्सरः । अनागाश्चैव धर्मात्मा अप्रमत्तो मदाश्रयः॥९.

कारण तो नेहमी सत्य बोलणारा, शांत, शत्रूवरही द्वेष न करणारा, पापरहित, धर्मशील, जागरूक आणि संयमी होता,

सपत्नीभृत्यपुत्रस्तु प्रापितोऽन्त्यां दशां नृपः । स राज्याच्च्यावितोऽनेन बहुशश्च खिलीकृतः॥९.

पत्नी, नोकर आणि मुलांसह त्या राजाला अगदी तळाच्या अवस्थेला आणले; त्याला राज्यातून हाकलले आणि वारंवार अपमानित केले.

तस्माद् दुरात्मा ब्रह्मद्विट् प्राज्ञानामवरोपितः । मच्छापोपहतो मूढः स बकत्वमवाप्स्यति॥९.

म्हणून तो दुष्ट, ब्राह्मणद्वेष्टा, ज्ञानी लोकांनी खाली पाडलेला, माझ्या शापाने बाधित झालेला मूढ, आता बक म्हणजेच बगळा होईल.

पक्षिण ऊचुः श्रुत्वा शापं महातेजा विश्वामित्रोऽपि कौशिकः । त्वमप्याडिर्भवस्तेवति प्रतिशापमयच्छत॥९.

पक्षी म्हणाले — हा शाप ऐकून, तेजस्वी कौशिक विश्वामित्रानेही तुला प्रत्युत्तर दिले, 'तूही बगळा होशील' असा शाप दिला.

अन्योऽन्यशापात् तौ प्राप्तौ तिर्यक्त्वं परमद्युती । वशिष्ठः स महातेजा विश्वामित्रश्च कौशिकः॥९.

एकमेकांना शाप देऊन, हे दोघे तेजस्वी वसिष्ठ आणि कौशिक विश्वामित्र पशुरूपात गेले.

अन्यजातिसमायोगं गतावप्यमितौजसौ । युयुधातेऽतिसंरब्धौ महाबलपराक्रमौ॥९.

इतर जन्म घेतले तरी, अपार तेजाचे ते दोघे प्रचंड रागाने, मोठ्या ताकदीने आणि धाडसाने एकमेकांशी लढले.

योजनानां सहस्रे द्वे प्रमाणेनाडिरुच्छ्रितः । यन्नवत्यधिकं ब्रह्मन् ! सहस्रत्रितयं बकः॥९.

बगळ्याची उंची दोन हजार योजन होती, तर बकाची म्हणजे बगळ्याची तीन हजार नव्वद योजन होती, हे ब्राह्मण.

तौ तु पक्षप्रहाराभ्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ । प्रहरन्तौ भयं तीव्रं प्रजानाञ्चक्रतुस्तदा॥९.

त्या दोघांनी पंखांनी एकमेकांवर जबरदस्त आघात केले आणि त्यामुळे सर्व प्राण्यांमध्ये भीती पसरली.

विधूय पक्षाणि बको रक्तोद्वृत्ताक्षिराहनत् । आडिं सोऽप्युन्नतग्रीवो बकं पद्भ्यामताडयत्॥९.

बकाने पंख झटकून, रक्ताळ्या डोळ्यांनी हल्ला केला; तर उंच मान असलेल्या बगळ्याने पायांनी बकावर प्रहार केला.

तयोः पक्षानिलापास्ताः प्रपेतुर्गिरयो भुवि । गिरिप्रपाताभिहता चकम्पे च वसुन्धरा॥९.

त्यांच्या पंखांच्या वाऱ्याने पर्वत खाली पडले; पर्वत कोसळल्याने पृथ्वी थरथरली.

क्ष्मा कम्पमाना जलधीनुद्वृत्ताम्बूंश्चकार च । ननाम चैकपार्श्वेन पातालगमनोन्मुखी॥९.

कंप पावलेल्या पृथ्वीमुळे समुद्राचे पाणी उसळले, आणि पृथ्वी एका बाजूला झुकून पाताळात जाण्यास तयार झाली.