मार्कण्डेयपुराणम्

मच्छोकमग्नमनसः कोशलानगरे जनाः । तिष्ठन्ति तानपोह्याद्य कथं यास्याम्यहं दिवम्॥८.

कोशल नगरीतील लोक माझ्यामुळे दुःखात बुडाले आहेत, ते तिथेच आहेत. मी त्यांना सोडून आज स्वर्गात कसा जाऊ?

ब्रह्महत्या गुरोर्घातो गोवधः स्त्रीवधस्तथा । तुल्यमेभिर्महापापं भक्तत्यागेऽप्युदाहृतम्॥८.

ब्राह्मण हत्या, गुरूचा वध, गायीचा किंवा स्त्रीचा वध — या मोठ्या पापांसारखेच भक्ताला सोडणेही मोठं पाप मानलं जातं.

भजन्तं भक्तमत्याज्यमदुष्टं त्यजतः सुखम् । नेह नामुत्र पश्यामि तस्माच्छक्र ! दिवं व्रज॥८.

जो भक्त मनापासून सेवा करतो, त्याला सोडल्याने जरी सुख मिळालं तरी, मला या जन्मात किंवा पुढच्या जन्मात त्यात काहीच चांगलं वाटत नाही. म्हणून, इंद्रा, तू माझ्याविना स्वर्गात जा.

यदि ते सहिताः स्वर्गं मया यान्ति सुरेश्वर । ततोऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह॥८.

जर हे लोक माझ्यासोबत स्वर्गात जाऊ शकतील, तर मीही जाईन; नाहीतर मी त्यांच्यासोबत नरकातही जाईन.

; इन्द्र उवाच बहूनि पुण्यपापानि तेषां भिन्नानि वै पृथक् । कथं सङ्घातभोग्यं त्वं भूयः स्वर्गमवाप्स्यसि॥८.

इंद्र म्हणाला: त्यांचे पुण्य आणि पाप वेगवेगळे आहेत; मग तुम्ही सगळे मिळून पुन्हा स्वर्गात कसे जाऊ शकता?

; हरिश्चन्द्र उवाच शक्र भुङ्क्ते नृपो राज्यं प्रभावेण कुटुम्बिनाम् । यजते च महायज्ञैः कर्म पौर्तं करोति च॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाला: शक्रा, राजा आपल्या प्रजेच्या सामर्थ्याने राज्य भोगतो, मोठे यज्ञ करतो आणि दानधर्मही करतो.

तच्च तेषां प्रभावेण मया सर्वमनुष्ठितम् । उपकर्तॄन् न सन्त्यक्ष्ये तानहं स्वर्गलिप्सया॥८.

हे सर्व मी त्यांच्या सामर्थ्यामुळे केलं. फक्त स्वर्गाची इच्छा म्हणून मी माझ्या उपकारकर्त्यांना कधीच सोडणार नाही.

तस्माद्यन्मम देवेश किञ्चिदस्ति सुचेष्टितम् । दत्तमिष्टमथो जप्तं सामान्यं तैस्तदस्तु नः॥८.

म्हणून, देवाद्यांचे स्वामी, मी जे काही चांगले कर्म केले आहे—दान असो, यज्ञ असो, जप असो, किंवा इतर कुठलेही साधारण पुण्य—ते सर्व आमच्यासोबत राहो.

बहुकालोपभोग्यं हि फलं यन्मम कर्मणः । तदस्तु दिनमप्येकं तैः समं त्वत्प्रसादतः॥८.

माझ्या कर्माचे जे फळ अनेक जन्मात उपभोगायला मिळते, ते तुझ्या कृपेने आम्हाला एका दिवसात मिळो.

; पक्षिण ऊचुः एवं भविष्यतीत्युक्त्वा शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः । प्रसन्नचेता धर्मश्च विश्वामित्रश्च गाधिजः॥८.

पक्ष्यांनी सांगितले: 'असेच होईल' असे म्हणून, त्रैलोक्याचा स्वामी इंद्र, धर्म आणि गाधीपुत्र विश्वामित्र, सर्वजण आनंदित झाले.

विमानकोटिसम्बद्धं स्वर्गलोकान्महीतलम् । गत्वायोध्याजनं प्राह दिवमारुह्यतामिति॥८.

तेव्हा, विमानांच्या शिखरांनी जोडलेल्या स्वर्गलोकात पृथ्वीवरून जाऊन, त्यांनी अयोध्येच्या लोकांना सांगितले, 'स्वर्गात जा.'

तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रीत्या तस्य च भूपतेः । आनीय रोहिताश्चञ्च विश्वामित्रो महातपाः॥८.

इंद्राचे शब्द ऐकून, आणि त्या राजाच्या आनंदासाठी, महान तपस्वी विश्वामित्राने रोहिताश्वाला राजाकडे आणले.

अयोध्याख्ये पुरे रम्ये सोऽभ्यसिञ्चन्नृपात्मजम् । देवैश्च मुनिभिः सिद्धैरभिषिच्य नराधिपम्॥८.

अयोध्या या सुंदर नगरीत, देव, ऋषी आणि सिद्धांसह, त्याने राजपुत्राचा राज्याभिषेक केला आणि त्याला नराधिप बनवले.

राज्ञा सह तदा सर्वे हृष्टपुष्टसुहृज्जनाः । सपुत्रभृत्यदारास्ते दिवमारुरुहुर्जनाः॥८.

त्या वेळी, राजासोबत सर्व लोक—आनंदी, समृद्ध, आणि आप्त, पुत्र, नोकर, पत्नींसह—स्वर्गात गेले.

पदे पदे विमानात् ते विमानमगमन् नराः । तदा सम्भूतहर्षोऽसौ हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः॥८.

प्रत्येक पायरीवर, विमानातून विमानात चढत, लोक वर गेले; तेव्हा मोठा आनंद झाला आणि राजा हरिश्चंद्रही गेला.

सम्प्राप्य भूतिमतुलां विमानैः स महीपतिः । आसाञ्चक्रे पुराकारे वप्रप्राकारसंवृते॥८.

त्या राजाने विमानांमुळे अतुल संपत्ती मिळवून, तटबंदी आणि भिंतींनी वेढलेल्या नगरीत वस्ती केली.

ततस्तस्यर्धिमालोक्य श्लोकं तत्रोशना जगौ । दैत्याचार्यो महाभागः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्॥८.

मग त्याची समृद्धी पाहून, दैत्यांचा गुरु, सर्व शास्त्रांचे तत्त्व जाणणारा, महान भाग्यशाली उशनाने तेथे हा श्लोक म्हटला.

; शुक्र उवाच हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति । यः शृणोति स्वदुः खार्तः स सुखं महदाप्नुयात्॥८.

शुक्र म्हणाला: हरिश्चंद्रासारखा राजा कधी झाला नाही आणि होणारही नाही. जो कोणी हे आपल्या दुःखात ऐकेल, त्याला मोठे सुख मिळेल.

स्वर्गार्थोप्राप्नुयात् स्वर्गं पुत्रार्थो पुत्रमाप्नुयात् । भार्यार्थो प्राप्नुयाद्भार्यां राज्यार्थो राज्यमाप्नुयात्॥८.

स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्याला स्वर्ग मिळेल; पुत्राची इच्छा असणाऱ्याला पुत्र मिळेल; ज्याला पत्नी हवी ती मिळेल; ज्याला राज्य हवे त्याला राज्य मिळेल.

अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् । यदागतो हरिश्चन्द्रः पुरीञ्चेन्द्रत्वमाप्तवान्॥८.

काय सहनशक्तीचे मोठेपण! काय दानाचे मोठे फळ! ज्यामुळे हरिश्चंद्र येथे येऊन इंद्रपुरीचे राज्य मिळवले.

; पक्षिण ऊचुः एतत् ते सर्वमाख्यातं हरिश्चन्द्रविचेष्टितम् । अतः परं कथाशेषः श्रूयतां मुनिसत्तम॥८.

पक्ष्यांनी सांगितले: हे सर्व हरिश्चंद्राचे कृत्य तुला सांगितले. आता, श्रेष्ठ मुनी, पुढची कथा ऐक.

विपाको राजसूयस्य पृथिवीक्षयकारणम् । तद्विपाकनिमित्तञ्च युद्धमाडिबकं महत्॥८.

राजसूय यज्ञाचा परिणाम, पृथ्वीच्या विनाशाचे कारण, आणि मोठे आडिबक युद्ध—हे सर्व फळ ऐकावयाचे आहे.

पक्षिण ऊचुः राज्यच्युते हरिश्चन्द्रे गते च त्रिदशालयम् । निश्चक्राम महातेजा जलवासात् पुरोहितः॥९.

पक्ष्यांनी सांगितले: हरिश्चंद्राचे राज्य गेले आणि तो देवांच्या लोकात गेला, तेव्हा तेजस्वी पुरोहित जलवासातून बाहेर आला.

वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्युषितो मुनिः । शुश्राव च समस्तन्तु विश्वामित्रविचेष्टितम्॥९.

गंगेच्या काठी बारा वर्षे राहिलेला वसिष्ठ ऋषी, विश्वामित्राने केलेली सर्व कृत्ये ऐकली.

हरिश्चन्द्रस्य नाशञ्च राज्ञश्चोदारकर्मणः । चण्डालसम्प्रयोगञ्च भार्यातनयविक्रयम्॥९.

त्याने उदार राजा हरिश्चंद्राचा नाश, चांडाळांशी संग, आणि पत्नी-पुत्र विक्रीचे वृत्त ऐकले.

स श्रुत्वा सुमाहभागः प्रीतिमानवनीपतौ । चकार कोपं तेजस्वी विश्वामित्रमृषिं प्रति॥९.

हे ऐकून, अत्यंत भाग्यशाली राजा आनंदला, पण तेजस्वी ऋषी विश्वामित्रावर रागावला.

वशिष्ठ उवाच मम पुत्रशतं तेन विश्वामित्रेण घातितम् । तत्रापि नाभवत् क्रोधस्तादृशो यादृशोऽद्य मे॥९.

वसिष्ठ म्हणाले — विश्वामित्राने माझी शंभर मुले मारली, तरीसुद्धा मला आज जसा राग आला आहे, तसा तेव्हा आला नव्हता.

श्रुत्वा नराधिपमिमं स्वराज्यादवरोपितम् । महात्मानं महाभागं देवब्राह्मणपूजकम्॥९.

हा महान, पुण्यवान, देव- ब्राह्मणांची पूजा करणारा राजा आपले राज्य गमावल्याचे जेव्हा कळले,

यस्मात् स सत्यवाक् शान्तः शत्रावपि विमत्सरः । अनागाश्चैव धर्मात्मा अप्रमत्तो मदाश्रयः॥९.

कारण तो नेहमी सत्य बोलणारा, शांत, शत्रूवरही द्वेष न करणारा, पापरहित, धर्मशील, जागरूक आणि संयमी होता,