मार्कण्डेयपुराणम्

; पक्षिण ऊचुः ततः कृत्वा चितां राजा आरोप्य तनयं स्वकम् । भार्यया सहितश्चासौ बद्धाञ्जलिपुटस्तदा॥८.

पक्षी म्हणाले: मग राजाने चिता तयार करून, आपल्या मुलाला त्यावर ठेवले; आणि पत्नीसमवेत, जोडलेल्या हातांनी तो तिथे उभा राहिला.

चिन्तयन् परमात्मानमीशं नारायणं हरिम् । हृत्कोटरगुहासीनं वासुदेवं सुरेश्वरम् । अनादिनिधनं ब्रह्म कृष्णं पीताम्बरं शुभम्॥८.

तो मनात परमात्म्याचा, ईश्वर नारायणाचा, हरीचा, हृदयाच्या गुहेत वास करणाऱ्या वासुदेवाचा, देवांचा स्वामी, अनादि आणि अनंत ब्रह्म, कृष्ण, पिवळ्या वस्त्रातील शुभ असा, ध्यान करू लागला—

तस्य चिन्तयमानस्य सर्वे देवाः सवासवाः । धर्मं प्रमुखतः कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विताः॥८.

त्याच्या ध्यान करत असताना, सर्व देव, इंद्रासह, धर्माला पुढे करून, जलदपणे तेथे आले.

आगत्य सर्वे प्रोचुस्ते भो भो राजन् ! शृणु प्रभो । अयं पितामहः साक्षाद्धर्मश्च भगवान् स्वयम्॥८.

ते सर्व आले आणि म्हणाले: 'राजा, ऐक प्रभो! हे प्रत्यक्ष पितामह आहेत, आणि स्वतः भगवान धर्मही येथे आले आहेत.'

साध्याश्च विश्वे मरुतो लोकपालाः सवाहनाः । नागाः सिद्धाः सगन्धर्वा रुद्राश्चैव तथाश्विनौ॥८.

साध्य, विश्वेदेव, मरुत, त्यांच्या वाहनांसह लोकपाल, नाग, सिद्ध, गंधर्व, रुद्र आणि अश्विनी कुमारही—

एते चान्ये च बहवो विश्वामित्रस्तथैव च । विश्वत्रयेण यो मित्रं कर्तुं न शकितः पुरा॥८.

आणि इतरही बरेच जण, तसेच विश्वामित्र, जो पूर्वी त्रैलोक्याशी मैत्री करू शकला नव्हता—

विश्वामित्रस्तु ते मैत्रीमिष्टञ्चाहर्तुमिच्छति । आरुरोह ततः प्राप्तो धर्मः शक्रोऽथ गाधिजः॥८.

आता विश्वामित्र तुझ्याशी मैत्री करायची इच्छा धरतो; मग धर्म, इंद्र आणि गाधीपुत्र तेथे आले.

; धर्मि उवाच मा राजन् ! साहसं कार्षोर्धर्मोऽहं त्वामुपागतः । तितिक्षा-दम-सत्याद्यैः स्वगुणैः परितोषितः॥८.

धर्म म्हणाला: 'राजा, धाडस करू नकोस! मी धर्म तुझ्याजवळ आलो आहे, तुझ्या क्षमा, संयम, सत्य आणि इतर गुणांनी मी प्रसन्न झालो आहे.'

; इन्द्र उवाच हरिश्चन्द्र माहभाग ! प्राप्तः शक्रोऽस्मितेऽन्तिकम् । त्वया सभार्यपुत्रेण जिता लोकाः सनातनाः॥८.

इंद्र म्हणाला: 'हरिश्चंद्र, भाग्यवान राजा! मी शक्र तुझ्याजवळ आलो आहे; तुझ्या पत्नी आणि मुलासह, तू सनातन लोक जिंकले आहेत.'

आरोह त्रिदिवं राजन् ! भार्यापुत्रसमन्वितः । सुदुष्प्राप्तं नरैरन्यैर्जितमात्मीयकर्मभिः॥८.

राजा, तुझ्या कर्तृत्वामुळे जे इतरांना फार कठीण आहे ते तू मिळवलंस. आता आपल्या पत्नी आणि मुलासह स्वर्गात जा.

; पक्षिण ऊचुः ततोऽमृतमयं वर्षमपमृत्युविनाशनम् । इन्द्रः प्रासृजदाकाशाच्चितास्थानगतः प्रभुः॥८.

मग इंद्राने, देवांच्या सभेत बसून, आकाशातून अमृताचा वर्षाव केला, ज्यामुळे मृत्यू नाहीसा झाला.

पुष्पवर्षञ्च सुमहद्देवदुन्दुभिनिस्वनम् । ततस्ततो वर्तमाने समाजे देवसंकुले॥८.

त्या वेळी देवांची सभा सुरू असताना, मोठ्या प्रमाणात फुलांचा वर्षाव झाला आणि दिव्य ढोलांचा गजर झाला.

समुत्तस्थौ ततः पुत्रो राज्ञस्तस्य महात्मनः । सुकुमारतनुः सुस्थः प्रसन्नेन्द्रियमानसः॥८.

त्या थोर राजाचा मुलगा, नाजूक शरीराचा, पूर्णपणे निरोगी, शांत आणि प्रसन्न मनाने, तेव्हा उठून उभा राहिला.

ततो राजा हरिश्चन्द्रः परिष्वज्य सुतं क्षणात् । सभार्यः स श्रिया युक्तो दिव्यमाल्याम्बरान्वितः॥८.

तेव्हा हरिश्चंद्र राजाने, दिव्य हार आणि वस्त्रांनी सुशोभित होऊन, आपल्या पत्नीबरोबर मुलाला क्षणात मिठी मारली आणि तेजाने उजळून गेला.

सुस्थः सम्पूर्णहृदयो मुदा परमया युतः । बभूव तत्क्षणादिन्द्रो भूयश्चैनमभाषत॥८.

तो पूर्णपणे निरोगी, मन आनंदाने भरलेला आणि अत्यंत समाधानाने त्या क्षणी झाला; मग इंद्राने पुन्हा त्याच्याशी बोलले.

सभार्यस्त्वं सपुत्रश्च प्राप्स्यसे सद्गतिं पराम् । समारोह माहभाग निजानां कर्मणां फलैः॥८.

तू आपल्या पत्नी आणि मुलासह, आपल्या कर्माच्या फळांनी, श्रेष्ठ स्थान मिळवशील. हे भाग्यवान राजा, आता वर जा.

; हरिश्चन्द्र उवाच देवराजाननुज्ञातः स्वामिना श्वपचेन वै । अगत्वा निष्कृतिं तस्य नारोक्ष्येऽहं सुरालयम्॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाला: देवराजा, जरी तू मला परवानगी दिलीस तरी, माझ्या मालक असलेल्या चांडाळाची सेवा पूर्ण केल्याशिवाय मी स्वर्गात जाणार नाही.

; धर्म उवाच तवैनं भाविनं क्लेशमवगम्यात्ममायया । आत्मा श्वपाकतां नीतो दर्शितं तच्च चापलम्॥८.

धर्म म्हणाले: मी माझ्या शक्तीने तुझ्या पुढील दुःखाची कल्पना करून, स्वतः तुला चांडाळाच्या स्थितीत नेलं आणि तुझं चंचलपणही दाखवलं.

; इन्द्र उवाच प्रार्थ्यते यत् परं स्थानं समस्तैर्मनुजैर्भुवि । तदारोह हरिश्चन्द्र स्थानं पुण्यकृतां नृणाम्॥८.

इंद्र म्हणाला: हरिश्चंद्रा, पृथ्वीवर सर्व लोक ज्याला मिळवण्याची इच्छा करतात, त्या पुण्यवानांच्या स्थानावर तू जा.

; हरिश्चन्द्र उवाच देवाराज ! नमस्तुभ्यं वाक्यञ्चैतन्निबोध मे । प्रसादसुमुखं यत् त्वां ब्रवीमि प्रश्रयान्वितः॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाला: देवराजा, तुला नमस्कार! मी जे शब्द नम्रतेने आणि तुझ्या कृपेने आनंदित होऊन सांगतो, ते कृपया ऐक.

मच्छोकमग्नमनसः कोशलानगरे जनाः । तिष्ठन्ति तानपोह्याद्य कथं यास्याम्यहं दिवम्॥८.

कोशल नगरीतील लोक माझ्यामुळे दुःखात बुडाले आहेत, ते तिथेच आहेत. मी त्यांना सोडून आज स्वर्गात कसा जाऊ?

ब्रह्महत्या गुरोर्घातो गोवधः स्त्रीवधस्तथा । तुल्यमेभिर्महापापं भक्तत्यागेऽप्युदाहृतम्॥८.

ब्राह्मण हत्या, गुरूचा वध, गायीचा किंवा स्त्रीचा वध — या मोठ्या पापांसारखेच भक्ताला सोडणेही मोठं पाप मानलं जातं.

भजन्तं भक्तमत्याज्यमदुष्टं त्यजतः सुखम् । नेह नामुत्र पश्यामि तस्माच्छक्र ! दिवं व्रज॥८.

जो भक्त मनापासून सेवा करतो, त्याला सोडल्याने जरी सुख मिळालं तरी, मला या जन्मात किंवा पुढच्या जन्मात त्यात काहीच चांगलं वाटत नाही. म्हणून, इंद्रा, तू माझ्याविना स्वर्गात जा.

यदि ते सहिताः स्वर्गं मया यान्ति सुरेश्वर । ततोऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह॥८.

जर हे लोक माझ्यासोबत स्वर्गात जाऊ शकतील, तर मीही जाईन; नाहीतर मी त्यांच्यासोबत नरकातही जाईन.

; इन्द्र उवाच बहूनि पुण्यपापानि तेषां भिन्नानि वै पृथक् । कथं सङ्घातभोग्यं त्वं भूयः स्वर्गमवाप्स्यसि॥८.

इंद्र म्हणाला: त्यांचे पुण्य आणि पाप वेगवेगळे आहेत; मग तुम्ही सगळे मिळून पुन्हा स्वर्गात कसे जाऊ शकता?

; हरिश्चन्द्र उवाच शक्र भुङ्क्ते नृपो राज्यं प्रभावेण कुटुम्बिनाम् । यजते च महायज्ञैः कर्म पौर्तं करोति च॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाला: शक्रा, राजा आपल्या प्रजेच्या सामर्थ्याने राज्य भोगतो, मोठे यज्ञ करतो आणि दानधर्मही करतो.

तच्च तेषां प्रभावेण मया सर्वमनुष्ठितम् । उपकर्तॄन् न सन्त्यक्ष्ये तानहं स्वर्गलिप्सया॥८.

हे सर्व मी त्यांच्या सामर्थ्यामुळे केलं. फक्त स्वर्गाची इच्छा म्हणून मी माझ्या उपकारकर्त्यांना कधीच सोडणार नाही.

तस्माद्यन्मम देवेश किञ्चिदस्ति सुचेष्टितम् । दत्तमिष्टमथो जप्तं सामान्यं तैस्तदस्तु नः॥८.

म्हणून, देवाद्यांचे स्वामी, मी जे काही चांगले कर्म केले आहे—दान असो, यज्ञ असो, जप असो, किंवा इतर कुठलेही साधारण पुण्य—ते सर्व आमच्यासोबत राहो.

बहुकालोपभोग्यं हि फलं यन्मम कर्मणः । तदस्तु दिनमप्येकं तैः समं त्वत्प्रसादतः॥८.

माझ्या कर्माचे जे फळ अनेक जन्मात उपभोगायला मिळते, ते तुझ्या कृपेने आम्हाला एका दिवसात मिळो.