मार्कण्डेयपुराणम्

मग्नस्य दुः खजलधौ पारः प्राणवियोजनम् । एकोऽपि बालको योऽयमासीद्वंशकरः सुतः॥८.

जो दुःखाच्या समुद्रात बुडाला आहे, त्याच्यासाठी एकमेव किनारा म्हणजे मृत्यू; आणि हा एकुलता एक पुत्र, वंश चालवणारा, तोही गेला.

मम दैवाम्बुवेगेन मग्नः सोऽपि बलीयसा । कथं प्राणान् विमुञ्चामि परायत्तोऽस्मि दुर्गतः॥८.

माझ्या नशिबाच्या जोरावर मीसुद्धा पाण्यात बुडाल्यासारखा हतबल झालो आहे. मी इतका दुर्दैवी आणि असहाय्य असताना, माझा जीव कसा सोडू?

अथवा नार्तिना क्लिष्टो नरः पापमवेक्षते । तिर्यक्त्वे नास्ति तद्दुः शं नासिपत्रवने तथा॥८.

किंवा, दुःखाने त्रस्त झाल्यावर माणूस कधी पापाचा विचार करतो; पण जनावराच्या जन्मात असं दुःख नसतं, आणि तलवारीच्या पानांनी भरलेल्या जंगलातही तसं दुःख नाही.

वैतरण्याङ्कुतस्तादृग् यादृशं पुत्रविप्लवे । सोऽहं सुतशिरीरेण दीप्यमाने हुताशने॥८.

वैतरणीच्या काठींनी होणाऱ्या यातना जशा, तशाच मुलाच्या वियोगातील वेदना आहेत; आणि मी सुद्धा, माझ्या मुलाच्या देहाला अग्नीत जाळताना, तशाच दुःखात आहे.

निपतिष्यामि तन्वङ्गि क्षन्तव्यं कुकृतं मम । अनुज्ञाता च गच्छ त्वं विप्रवेश्म सुछिस्मिते॥८.

सुकुमार अंग असलेल्या प्रिये, मी आता पडणार आहे; माझ्या चुकीचे क्षमस्व. तुझी परवानगी घेतली आहे, तू सुंदर हास्य असलेली, ब्राह्मणाच्या घरी जा.

मम वाक्यञ्च तन्वङ्गि निबोधादृतमानसा । यदि दत्तं यदि हुतं गुरवो यदि तोषिताः॥८.

सुकुमार अंग असलेल्या प्रिये, माझे शब्द मन लावून ऐक. मी काही दान दिले असेल, काही यज्ञ केले असतील, किंवा वडीलधाऱ्यांना मी संतुष्ट केले असेल—

परत्र सङ्गमो भूयात् पुत्रेण सह च त्वया । इह लोके कुतस्त्वेतद् भविष्यति ममेङ्गितम्॥८.

तर पुढच्या जन्मात माझ्या मुलासोबत आणि तुझ्यासोबत पुन्हा भेट व्हावी हीच माझी इच्छा; कारण या जन्मात माझ्या मनातील ही इच्छा कशी पूर्ण होईल?

त्वया सह मम श्रेयो गमनं पुत्रमार्गणे । यन्मया हसता किञ्चिद्रहस्ये वा शुचिस्मिते॥८.

माझ्यासाठी तुझ्यासोबत जाऊन आपल्या मुलाचा शोध घेणे हेच श्रेयस्कर आहे; आणि सुंदर हास्य असलेल्या, मी कधी हसत किंवा एकांतात काही अनुचित बोललो असेल—

अश्लीलमुक्तं तत् सर्वं क्षन्तव्यं मम याचतः । राजपत्नीति गर्वेण नावज्ञेयः स ते द्विजः । सर्वयत्नेन ते तोष्यः स्वामिदैवतवच्छुभे॥८.

मी मागतो, मी जे काही अयोग्य बोललो असेल ते सर्व तू मला माफ कर. राणी म्हणून अभिमानाने त्या ब्राह्मणाचा अपमान करू नकोस; सर्व प्रयत्नांनी त्याला प्रसन्न कर, जसा तू आपल्या पतीला आणि दैवताला करतेस, हे शुभे.

; राजपत्न्युवाच अहमप्यत्र राजर्षे दीप्यमाने हुताशने । दुः खभारासहाद्यैव सह यास्यामि वै त्वया॥८.

राणी म्हणाली: राजर्षे, मी सुद्धा या प्रज्वलित अग्नीत, दुःखाचा भार सहन न होऊन, आजच तुझ्यासोबत जाईन.

; पक्षिण ऊचुः ततः कृत्वा चितां राजा आरोप्य तनयं स्वकम् । भार्यया सहितश्चासौ बद्धाञ्जलिपुटस्तदा॥८.

पक्षी म्हणाले: मग राजाने चिता तयार करून, आपल्या मुलाला त्यावर ठेवले; आणि पत्नीसमवेत, जोडलेल्या हातांनी तो तिथे उभा राहिला.

चिन्तयन् परमात्मानमीशं नारायणं हरिम् । हृत्कोटरगुहासीनं वासुदेवं सुरेश्वरम् । अनादिनिधनं ब्रह्म कृष्णं पीताम्बरं शुभम्॥८.

तो मनात परमात्म्याचा, ईश्वर नारायणाचा, हरीचा, हृदयाच्या गुहेत वास करणाऱ्या वासुदेवाचा, देवांचा स्वामी, अनादि आणि अनंत ब्रह्म, कृष्ण, पिवळ्या वस्त्रातील शुभ असा, ध्यान करू लागला—

तस्य चिन्तयमानस्य सर्वे देवाः सवासवाः । धर्मं प्रमुखतः कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विताः॥८.

त्याच्या ध्यान करत असताना, सर्व देव, इंद्रासह, धर्माला पुढे करून, जलदपणे तेथे आले.

आगत्य सर्वे प्रोचुस्ते भो भो राजन् ! शृणु प्रभो । अयं पितामहः साक्षाद्धर्मश्च भगवान् स्वयम्॥८.

ते सर्व आले आणि म्हणाले: 'राजा, ऐक प्रभो! हे प्रत्यक्ष पितामह आहेत, आणि स्वतः भगवान धर्मही येथे आले आहेत.'

साध्याश्च विश्वे मरुतो लोकपालाः सवाहनाः । नागाः सिद्धाः सगन्धर्वा रुद्राश्चैव तथाश्विनौ॥८.

साध्य, विश्वेदेव, मरुत, त्यांच्या वाहनांसह लोकपाल, नाग, सिद्ध, गंधर्व, रुद्र आणि अश्विनी कुमारही—

एते चान्ये च बहवो विश्वामित्रस्तथैव च । विश्वत्रयेण यो मित्रं कर्तुं न शकितः पुरा॥८.

आणि इतरही बरेच जण, तसेच विश्वामित्र, जो पूर्वी त्रैलोक्याशी मैत्री करू शकला नव्हता—

विश्वामित्रस्तु ते मैत्रीमिष्टञ्चाहर्तुमिच्छति । आरुरोह ततः प्राप्तो धर्मः शक्रोऽथ गाधिजः॥८.

आता विश्वामित्र तुझ्याशी मैत्री करायची इच्छा धरतो; मग धर्म, इंद्र आणि गाधीपुत्र तेथे आले.

; धर्मि उवाच मा राजन् ! साहसं कार्षोर्धर्मोऽहं त्वामुपागतः । तितिक्षा-दम-सत्याद्यैः स्वगुणैः परितोषितः॥८.

धर्म म्हणाला: 'राजा, धाडस करू नकोस! मी धर्म तुझ्याजवळ आलो आहे, तुझ्या क्षमा, संयम, सत्य आणि इतर गुणांनी मी प्रसन्न झालो आहे.'

; इन्द्र उवाच हरिश्चन्द्र माहभाग ! प्राप्तः शक्रोऽस्मितेऽन्तिकम् । त्वया सभार्यपुत्रेण जिता लोकाः सनातनाः॥८.

इंद्र म्हणाला: 'हरिश्चंद्र, भाग्यवान राजा! मी शक्र तुझ्याजवळ आलो आहे; तुझ्या पत्नी आणि मुलासह, तू सनातन लोक जिंकले आहेत.'

आरोह त्रिदिवं राजन् ! भार्यापुत्रसमन्वितः । सुदुष्प्राप्तं नरैरन्यैर्जितमात्मीयकर्मभिः॥८.

राजा, तुझ्या कर्तृत्वामुळे जे इतरांना फार कठीण आहे ते तू मिळवलंस. आता आपल्या पत्नी आणि मुलासह स्वर्गात जा.

; पक्षिण ऊचुः ततोऽमृतमयं वर्षमपमृत्युविनाशनम् । इन्द्रः प्रासृजदाकाशाच्चितास्थानगतः प्रभुः॥८.

मग इंद्राने, देवांच्या सभेत बसून, आकाशातून अमृताचा वर्षाव केला, ज्यामुळे मृत्यू नाहीसा झाला.

पुष्पवर्षञ्च सुमहद्देवदुन्दुभिनिस्वनम् । ततस्ततो वर्तमाने समाजे देवसंकुले॥८.

त्या वेळी देवांची सभा सुरू असताना, मोठ्या प्रमाणात फुलांचा वर्षाव झाला आणि दिव्य ढोलांचा गजर झाला.

समुत्तस्थौ ततः पुत्रो राज्ञस्तस्य महात्मनः । सुकुमारतनुः सुस्थः प्रसन्नेन्द्रियमानसः॥८.

त्या थोर राजाचा मुलगा, नाजूक शरीराचा, पूर्णपणे निरोगी, शांत आणि प्रसन्न मनाने, तेव्हा उठून उभा राहिला.

ततो राजा हरिश्चन्द्रः परिष्वज्य सुतं क्षणात् । सभार्यः स श्रिया युक्तो दिव्यमाल्याम्बरान्वितः॥८.

तेव्हा हरिश्चंद्र राजाने, दिव्य हार आणि वस्त्रांनी सुशोभित होऊन, आपल्या पत्नीबरोबर मुलाला क्षणात मिठी मारली आणि तेजाने उजळून गेला.

सुस्थः सम्पूर्णहृदयो मुदा परमया युतः । बभूव तत्क्षणादिन्द्रो भूयश्चैनमभाषत॥८.

तो पूर्णपणे निरोगी, मन आनंदाने भरलेला आणि अत्यंत समाधानाने त्या क्षणी झाला; मग इंद्राने पुन्हा त्याच्याशी बोलले.

सभार्यस्त्वं सपुत्रश्च प्राप्स्यसे सद्गतिं पराम् । समारोह माहभाग निजानां कर्मणां फलैः॥८.

तू आपल्या पत्नी आणि मुलासह, आपल्या कर्माच्या फळांनी, श्रेष्ठ स्थान मिळवशील. हे भाग्यवान राजा, आता वर जा.

; हरिश्चन्द्र उवाच देवराजाननुज्ञातः स्वामिना श्वपचेन वै । अगत्वा निष्कृतिं तस्य नारोक्ष्येऽहं सुरालयम्॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाला: देवराजा, जरी तू मला परवानगी दिलीस तरी, माझ्या मालक असलेल्या चांडाळाची सेवा पूर्ण केल्याशिवाय मी स्वर्गात जाणार नाही.

; धर्म उवाच तवैनं भाविनं क्लेशमवगम्यात्ममायया । आत्मा श्वपाकतां नीतो दर्शितं तच्च चापलम्॥८.

धर्म म्हणाले: मी माझ्या शक्तीने तुझ्या पुढील दुःखाची कल्पना करून, स्वतः तुला चांडाळाच्या स्थितीत नेलं आणि तुझं चंचलपणही दाखवलं.

; इन्द्र उवाच प्रार्थ्यते यत् परं स्थानं समस्तैर्मनुजैर्भुवि । तदारोह हरिश्चन्द्र स्थानं पुण्यकृतां नृणाम्॥८.

इंद्र म्हणाला: हरिश्चंद्रा, पृथ्वीवर सर्व लोक ज्याला मिळवण्याची इच्छा करतात, त्या पुण्यवानांच्या स्थानावर तू जा.