मार्कण्डेयपुराणम्

एवमुक्त्वा समाश्लिष्य कण्ठं राज्ञो नृपात्मजा । कष्टशोकशताधारा विललापार्तया गिरा॥८.

असं म्हणत राजकन्येने वडिलांच्या गळ्यात मिठी मारली आणि शंभर दुःखाच्या ओघात ती वेदनेने रडू लागली.

; राजपत्न्युवाच राजन् ! स्वप्नोऽथ तथ्यं वा यदेतन्मन्यते भवान् । तत् कथ्यतां महाभाग मनो वै मुह्यते मम॥८.

राजपत्नी म्हणाली: राजा, हे स्वप्न आहे की सत्य? कृपया मला सांग, माझं मन गोंधळून गेलंय.

यद्येतदेवं धर्मज्ञ नास्ति धर्मे सहायता । तथैव विप्रदेवादिपूजने पालने भुवः॥८.

जर असंच असेल तर, धर्मज्ञा, धर्मात कुठेच आधार नाही, ब्राह्मण, देव आणि पृथ्वी यांची पूजा आणि रक्षण यातही काहीच उपयोग नाही.

नास्ति धर्मः कुतः सत्यमार्जवं चानृशंसता । यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः॥८.

धर्म नाही, सत्य नाही, प्रामाणिकपणा नाही, दया नाही, कारण तू धर्माला वाहिलेला असूनही स्वतःच्या राज्यातून खाली उतरवला गेला आहेस.

इति तस्या वचः श्रुत्वा निश्वस्योष्णं सगद्गदम् । कथयामास तन्वङ्ग्या यथा प्राप्ता श्वपाकता॥८.

तीचं बोलणं ऐकून, त्याने गरम श्वास घेतला आणि थरथरत्या आवाजात आपल्या बायकोला आपली ही अवस्था कशी झाली ते सांगितलं.

रुदित्वा सापि सुचिरं निश्वस्योष्णञ्च दुः खिता । स्वपुत्रमरणं भीरुर्यथावृत्तं न्यवेदयत्॥८.

तीही बराच वेळ रडली, दुःखाने खोल श्वास घेतला आणि भीतीने आपल्या मुलाचा मृत्यू जसा घडला तसाच सांगितला.

; राजोवाच प्रिये ! न रोचये दीर्घं कालं क्लेशमुपासितुम् । नात्मायत्तश्च तन्वङ्गि पश्य मे मन्दभाग्यताम्॥८.

राजा म्हणाला: प्रिये, मला हे दुःख फार काळ सहन करावंसं वाटत नाही; माझं नशीब माझ्या हातात नाही, बघ माझं दुर्दैव.

चण्डालेनाननुज्ञातः प्रवेक्ष्ये ज्वलनं यदि । चण्डालदासतां यास्ये पुनरप्यन्यजन्मनि॥८.

चांडाळाच्या परवानगीशिवाय मी जर अग्नीत शिरलो, तर पुढच्या जन्मात पुन्हा चांडाळाचा गुलाम होईन.

नरके च तपिष्यामि कोटकः कृमिभोजनः । वैतरण्यां महापूय-वसासृक्-स्नायुपिच्छिले॥८.

नरकात मी किड्यांना खाल्ला जाईन, वैतरणी नदीत, जिथे पू, रक्त, मेद आणि स्नायू याने सगळं चिकटलेलं आहे.

असिपत्रवने प्राप्य छेदं प्राप्स्यामि दारुणम् । तापं प्राप्स्यामि वा प्राप्य महारौरवरौरवौ॥८.

असिपत्रवनात मला भयंकर छेद सहन करावा लागेल, किंवा महाराौरव आणि रौरव या मोठ्या नरकांत मी यातना भोगेन.

मग्नस्य दुः खजलधौ पारः प्राणवियोजनम् । एकोऽपि बालको योऽयमासीद्वंशकरः सुतः॥८.

जो दुःखाच्या समुद्रात बुडाला आहे, त्याच्यासाठी एकमेव किनारा म्हणजे मृत्यू; आणि हा एकुलता एक पुत्र, वंश चालवणारा, तोही गेला.

मम दैवाम्बुवेगेन मग्नः सोऽपि बलीयसा । कथं प्राणान् विमुञ्चामि परायत्तोऽस्मि दुर्गतः॥८.

माझ्या नशिबाच्या जोरावर मीसुद्धा पाण्यात बुडाल्यासारखा हतबल झालो आहे. मी इतका दुर्दैवी आणि असहाय्य असताना, माझा जीव कसा सोडू?

अथवा नार्तिना क्लिष्टो नरः पापमवेक्षते । तिर्यक्त्वे नास्ति तद्दुः शं नासिपत्रवने तथा॥८.

किंवा, दुःखाने त्रस्त झाल्यावर माणूस कधी पापाचा विचार करतो; पण जनावराच्या जन्मात असं दुःख नसतं, आणि तलवारीच्या पानांनी भरलेल्या जंगलातही तसं दुःख नाही.

वैतरण्याङ्कुतस्तादृग् यादृशं पुत्रविप्लवे । सोऽहं सुतशिरीरेण दीप्यमाने हुताशने॥८.

वैतरणीच्या काठींनी होणाऱ्या यातना जशा, तशाच मुलाच्या वियोगातील वेदना आहेत; आणि मी सुद्धा, माझ्या मुलाच्या देहाला अग्नीत जाळताना, तशाच दुःखात आहे.

निपतिष्यामि तन्वङ्गि क्षन्तव्यं कुकृतं मम । अनुज्ञाता च गच्छ त्वं विप्रवेश्म सुछिस्मिते॥८.

सुकुमार अंग असलेल्या प्रिये, मी आता पडणार आहे; माझ्या चुकीचे क्षमस्व. तुझी परवानगी घेतली आहे, तू सुंदर हास्य असलेली, ब्राह्मणाच्या घरी जा.

मम वाक्यञ्च तन्वङ्गि निबोधादृतमानसा । यदि दत्तं यदि हुतं गुरवो यदि तोषिताः॥८.

सुकुमार अंग असलेल्या प्रिये, माझे शब्द मन लावून ऐक. मी काही दान दिले असेल, काही यज्ञ केले असतील, किंवा वडीलधाऱ्यांना मी संतुष्ट केले असेल—

परत्र सङ्गमो भूयात् पुत्रेण सह च त्वया । इह लोके कुतस्त्वेतद् भविष्यति ममेङ्गितम्॥८.

तर पुढच्या जन्मात माझ्या मुलासोबत आणि तुझ्यासोबत पुन्हा भेट व्हावी हीच माझी इच्छा; कारण या जन्मात माझ्या मनातील ही इच्छा कशी पूर्ण होईल?

त्वया सह मम श्रेयो गमनं पुत्रमार्गणे । यन्मया हसता किञ्चिद्रहस्ये वा शुचिस्मिते॥८.

माझ्यासाठी तुझ्यासोबत जाऊन आपल्या मुलाचा शोध घेणे हेच श्रेयस्कर आहे; आणि सुंदर हास्य असलेल्या, मी कधी हसत किंवा एकांतात काही अनुचित बोललो असेल—

अश्लीलमुक्तं तत् सर्वं क्षन्तव्यं मम याचतः । राजपत्नीति गर्वेण नावज्ञेयः स ते द्विजः । सर्वयत्नेन ते तोष्यः स्वामिदैवतवच्छुभे॥८.

मी मागतो, मी जे काही अयोग्य बोललो असेल ते सर्व तू मला माफ कर. राणी म्हणून अभिमानाने त्या ब्राह्मणाचा अपमान करू नकोस; सर्व प्रयत्नांनी त्याला प्रसन्न कर, जसा तू आपल्या पतीला आणि दैवताला करतेस, हे शुभे.

; राजपत्न्युवाच अहमप्यत्र राजर्षे दीप्यमाने हुताशने । दुः खभारासहाद्यैव सह यास्यामि वै त्वया॥८.

राणी म्हणाली: राजर्षे, मी सुद्धा या प्रज्वलित अग्नीत, दुःखाचा भार सहन न होऊन, आजच तुझ्यासोबत जाईन.

; पक्षिण ऊचुः ततः कृत्वा चितां राजा आरोप्य तनयं स्वकम् । भार्यया सहितश्चासौ बद्धाञ्जलिपुटस्तदा॥८.

पक्षी म्हणाले: मग राजाने चिता तयार करून, आपल्या मुलाला त्यावर ठेवले; आणि पत्नीसमवेत, जोडलेल्या हातांनी तो तिथे उभा राहिला.

चिन्तयन् परमात्मानमीशं नारायणं हरिम् । हृत्कोटरगुहासीनं वासुदेवं सुरेश्वरम् । अनादिनिधनं ब्रह्म कृष्णं पीताम्बरं शुभम्॥८.

तो मनात परमात्म्याचा, ईश्वर नारायणाचा, हरीचा, हृदयाच्या गुहेत वास करणाऱ्या वासुदेवाचा, देवांचा स्वामी, अनादि आणि अनंत ब्रह्म, कृष्ण, पिवळ्या वस्त्रातील शुभ असा, ध्यान करू लागला—

तस्य चिन्तयमानस्य सर्वे देवाः सवासवाः । धर्मं प्रमुखतः कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विताः॥८.

त्याच्या ध्यान करत असताना, सर्व देव, इंद्रासह, धर्माला पुढे करून, जलदपणे तेथे आले.

आगत्य सर्वे प्रोचुस्ते भो भो राजन् ! शृणु प्रभो । अयं पितामहः साक्षाद्धर्मश्च भगवान् स्वयम्॥८.

ते सर्व आले आणि म्हणाले: 'राजा, ऐक प्रभो! हे प्रत्यक्ष पितामह आहेत, आणि स्वतः भगवान धर्मही येथे आले आहेत.'

साध्याश्च विश्वे मरुतो लोकपालाः सवाहनाः । नागाः सिद्धाः सगन्धर्वा रुद्राश्चैव तथाश्विनौ॥८.

साध्य, विश्वेदेव, मरुत, त्यांच्या वाहनांसह लोकपाल, नाग, सिद्ध, गंधर्व, रुद्र आणि अश्विनी कुमारही—

एते चान्ये च बहवो विश्वामित्रस्तथैव च । विश्वत्रयेण यो मित्रं कर्तुं न शकितः पुरा॥८.

आणि इतरही बरेच जण, तसेच विश्वामित्र, जो पूर्वी त्रैलोक्याशी मैत्री करू शकला नव्हता—

विश्वामित्रस्तु ते मैत्रीमिष्टञ्चाहर्तुमिच्छति । आरुरोह ततः प्राप्तो धर्मः शक्रोऽथ गाधिजः॥८.

आता विश्वामित्र तुझ्याशी मैत्री करायची इच्छा धरतो; मग धर्म, इंद्र आणि गाधीपुत्र तेथे आले.

; धर्मि उवाच मा राजन् ! साहसं कार्षोर्धर्मोऽहं त्वामुपागतः । तितिक्षा-दम-सत्याद्यैः स्वगुणैः परितोषितः॥८.

धर्म म्हणाला: 'राजा, धाडस करू नकोस! मी धर्म तुझ्याजवळ आलो आहे, तुझ्या क्षमा, संयम, सत्य आणि इतर गुणांनी मी प्रसन्न झालो आहे.'

; इन्द्र उवाच हरिश्चन्द्र माहभाग ! प्राप्तः शक्रोऽस्मितेऽन्तिकम् । त्वया सभार्यपुत्रेण जिता लोकाः सनातनाः॥८.

इंद्र म्हणाला: 'हरिश्चंद्र, भाग्यवान राजा! मी शक्र तुझ्याजवळ आलो आहे; तुझ्या पत्नी आणि मुलासह, तू सनातन लोक जिंकले आहेत.'