मार्कण्डेयपुराणम्

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत॥८.

मोठ्या डोळ्यांत गोंधळ भरून, जणू चांडाळिणीसारखी, ती हळूहळू शुद्धीवर आली आणि अश्रूंनी भरलेल्या गळ्याने बोलू लागली.

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम्॥८.

शाप तुला, क्रूर आणि निर्दयी दैवा! तुझ्यामुळे हा अमरांसारखा राजा चांडाळाच्या स्थितीत पोहोचला.

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः॥८.

राज्य गमावले, मित्रांचा त्याग केला, बायको-मुलाचा विक्री केली—हे सगळे घडवून, शेवटी या राजाला तु चांडाळ बनवलेस.

हा राजन् ! जातसन्तापामित्थं मां धरणीतलात् । उत्थाप्य नाद्य पर्यङ्कमारोहेति किमुच्यते॥८.

अरे राजा! मी इतकी दुःखी झालेय, तरी आज कोणी मला जमिनीवरून उचलून पूर्वीसारखं पलंगावर बसवत नाही, हे काय घडतंय?

नाद्य पश्यामि ते छत्रं भृङ्गारमथवा पुनः । चामरं व्यजनञ्चापि कोऽयं विधिविपर्ययः॥८.

आज मला तुझं छत्र, भृंगार किंवा चामर काहीच दिसत नाही; हे नशीब असं उलटं का झालं?

यस्याग्रे व्रजतः पूर्वं राजानो भृत्यतां गताः । स्वोत्तरीयैरकुर्वन्त नीरजस्कं महीतलम्॥८.

पूर्वी जेव्हा तू पुढे चालत होतास, तेव्हा इतर राजेसुद्धा तुझे सेवक व्हायचे आणि स्वतःच्या उत्तरीयाने जमिनीवरचं धूळ झटकायचे.

सोऽयं कपालसंलग्न-घटीघटनिरन्तरे । मृतनिर्माल्यसूत्रान्तर्गूग्केशे सुदारुणे॥८.

आता तुझ्या गळ्यात कवटी बांधलेली आहे, तुटलेल्या मडक्यांची माळ घातली आहे, मृतांच्या उरलेल्या केसांनी गुंतलेले केस आहेत, आणि तू फारच भयंकर दिसतोस.

वसानिस्यन्दसंशुष्क-महीपुटकमण्डिते । भस्माङ्गारार्धदग्धास्थि-मज्जासङ्घट्टभीषणे॥८.

ओघळणाऱ्या मेदाने सुकलेल्या मातीच्या तुकड्याने सजलेला, अर्धवट जळालेल्या हाडांनी, भस्म आणि मज्जा यांनी एकत्रित झालेला, तू फारच भीतीदायक दिसतोस.

गृध्र-गोमायुनादार्तनष्टक्षुद्रविहङ्गमे । चिताधूमाततिरुचा नीलीकृतदिगन्तरे॥८.

गिधाडं आणि कोल्हे यांच्या किंकाळ्यांनी त्रस्त, लहान पक्षी नाहीसे झालेले, आणि चितेच्या धुराने आकाश काळं झालंय.

कुणपास्वादनमुदा सम्प्रहृष्टनिशाचरे । चरत्यमेध्ये राजेन्द्रः श्मशाने दुः खपीडितः॥८.

मृतदेह चाखून रात्री हिंडणाऱ्यांना आनंद देत, हा राजा आता श्मशानात दुःखाने भरकटत फिरतोय.

एवमुक्त्वा समाश्लिष्य कण्ठं राज्ञो नृपात्मजा । कष्टशोकशताधारा विललापार्तया गिरा॥८.

असं म्हणत राजकन्येने वडिलांच्या गळ्यात मिठी मारली आणि शंभर दुःखाच्या ओघात ती वेदनेने रडू लागली.

; राजपत्न्युवाच राजन् ! स्वप्नोऽथ तथ्यं वा यदेतन्मन्यते भवान् । तत् कथ्यतां महाभाग मनो वै मुह्यते मम॥८.

राजपत्नी म्हणाली: राजा, हे स्वप्न आहे की सत्य? कृपया मला सांग, माझं मन गोंधळून गेलंय.

यद्येतदेवं धर्मज्ञ नास्ति धर्मे सहायता । तथैव विप्रदेवादिपूजने पालने भुवः॥८.

जर असंच असेल तर, धर्मज्ञा, धर्मात कुठेच आधार नाही, ब्राह्मण, देव आणि पृथ्वी यांची पूजा आणि रक्षण यातही काहीच उपयोग नाही.

नास्ति धर्मः कुतः सत्यमार्जवं चानृशंसता । यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः॥८.

धर्म नाही, सत्य नाही, प्रामाणिकपणा नाही, दया नाही, कारण तू धर्माला वाहिलेला असूनही स्वतःच्या राज्यातून खाली उतरवला गेला आहेस.

इति तस्या वचः श्रुत्वा निश्वस्योष्णं सगद्गदम् । कथयामास तन्वङ्ग्या यथा प्राप्ता श्वपाकता॥८.

तीचं बोलणं ऐकून, त्याने गरम श्वास घेतला आणि थरथरत्या आवाजात आपल्या बायकोला आपली ही अवस्था कशी झाली ते सांगितलं.

रुदित्वा सापि सुचिरं निश्वस्योष्णञ्च दुः खिता । स्वपुत्रमरणं भीरुर्यथावृत्तं न्यवेदयत्॥८.

तीही बराच वेळ रडली, दुःखाने खोल श्वास घेतला आणि भीतीने आपल्या मुलाचा मृत्यू जसा घडला तसाच सांगितला.

; राजोवाच प्रिये ! न रोचये दीर्घं कालं क्लेशमुपासितुम् । नात्मायत्तश्च तन्वङ्गि पश्य मे मन्दभाग्यताम्॥८.

राजा म्हणाला: प्रिये, मला हे दुःख फार काळ सहन करावंसं वाटत नाही; माझं नशीब माझ्या हातात नाही, बघ माझं दुर्दैव.

चण्डालेनाननुज्ञातः प्रवेक्ष्ये ज्वलनं यदि । चण्डालदासतां यास्ये पुनरप्यन्यजन्मनि॥८.

चांडाळाच्या परवानगीशिवाय मी जर अग्नीत शिरलो, तर पुढच्या जन्मात पुन्हा चांडाळाचा गुलाम होईन.

नरके च तपिष्यामि कोटकः कृमिभोजनः । वैतरण्यां महापूय-वसासृक्-स्नायुपिच्छिले॥८.

नरकात मी किड्यांना खाल्ला जाईन, वैतरणी नदीत, जिथे पू, रक्त, मेद आणि स्नायू याने सगळं चिकटलेलं आहे.

असिपत्रवने प्राप्य छेदं प्राप्स्यामि दारुणम् । तापं प्राप्स्यामि वा प्राप्य महारौरवरौरवौ॥८.

असिपत्रवनात मला भयंकर छेद सहन करावा लागेल, किंवा महाराौरव आणि रौरव या मोठ्या नरकांत मी यातना भोगेन.

मग्नस्य दुः खजलधौ पारः प्राणवियोजनम् । एकोऽपि बालको योऽयमासीद्वंशकरः सुतः॥८.

जो दुःखाच्या समुद्रात बुडाला आहे, त्याच्यासाठी एकमेव किनारा म्हणजे मृत्यू; आणि हा एकुलता एक पुत्र, वंश चालवणारा, तोही गेला.

मम दैवाम्बुवेगेन मग्नः सोऽपि बलीयसा । कथं प्राणान् विमुञ्चामि परायत्तोऽस्मि दुर्गतः॥८.

माझ्या नशिबाच्या जोरावर मीसुद्धा पाण्यात बुडाल्यासारखा हतबल झालो आहे. मी इतका दुर्दैवी आणि असहाय्य असताना, माझा जीव कसा सोडू?

अथवा नार्तिना क्लिष्टो नरः पापमवेक्षते । तिर्यक्त्वे नास्ति तद्दुः शं नासिपत्रवने तथा॥८.

किंवा, दुःखाने त्रस्त झाल्यावर माणूस कधी पापाचा विचार करतो; पण जनावराच्या जन्मात असं दुःख नसतं, आणि तलवारीच्या पानांनी भरलेल्या जंगलातही तसं दुःख नाही.

वैतरण्याङ्कुतस्तादृग् यादृशं पुत्रविप्लवे । सोऽहं सुतशिरीरेण दीप्यमाने हुताशने॥८.

वैतरणीच्या काठींनी होणाऱ्या यातना जशा, तशाच मुलाच्या वियोगातील वेदना आहेत; आणि मी सुद्धा, माझ्या मुलाच्या देहाला अग्नीत जाळताना, तशाच दुःखात आहे.

निपतिष्यामि तन्वङ्गि क्षन्तव्यं कुकृतं मम । अनुज्ञाता च गच्छ त्वं विप्रवेश्म सुछिस्मिते॥८.

सुकुमार अंग असलेल्या प्रिये, मी आता पडणार आहे; माझ्या चुकीचे क्षमस्व. तुझी परवानगी घेतली आहे, तू सुंदर हास्य असलेली, ब्राह्मणाच्या घरी जा.

मम वाक्यञ्च तन्वङ्गि निबोधादृतमानसा । यदि दत्तं यदि हुतं गुरवो यदि तोषिताः॥८.

सुकुमार अंग असलेल्या प्रिये, माझे शब्द मन लावून ऐक. मी काही दान दिले असेल, काही यज्ञ केले असतील, किंवा वडीलधाऱ्यांना मी संतुष्ट केले असेल—

परत्र सङ्गमो भूयात् पुत्रेण सह च त्वया । इह लोके कुतस्त्वेतद् भविष्यति ममेङ्गितम्॥८.

तर पुढच्या जन्मात माझ्या मुलासोबत आणि तुझ्यासोबत पुन्हा भेट व्हावी हीच माझी इच्छा; कारण या जन्मात माझ्या मनातील ही इच्छा कशी पूर्ण होईल?

त्वया सह मम श्रेयो गमनं पुत्रमार्गणे । यन्मया हसता किञ्चिद्रहस्ये वा शुचिस्मिते॥८.

माझ्यासाठी तुझ्यासोबत जाऊन आपल्या मुलाचा शोध घेणे हेच श्रेयस्कर आहे; आणि सुंदर हास्य असलेल्या, मी कधी हसत किंवा एकांतात काही अनुचित बोललो असेल—

अश्लीलमुक्तं तत् सर्वं क्षन्तव्यं मम याचतः । राजपत्नीति गर्वेण नावज्ञेयः स ते द्विजः । सर्वयत्नेन ते तोष्यः स्वामिदैवतवच्छुभे॥८.

मी मागतो, मी जे काही अयोग्य बोललो असेल ते सर्व तू मला माफ कर. राणी म्हणून अभिमानाने त्या ब्राह्मणाचा अपमान करू नकोस; सर्व प्रयत्नांनी त्याला प्रसन्न कर, जसा तू आपल्या पतीला आणि दैवताला करतेस, हे शुभे.