मार्कण्डेयपुराणम्

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः॥८.

आईच्या मांडीवर झोपलेला बाळ पाहून मला माझा कमळासारखी डोळे असलेला रोहिताश्व आठवला.

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम्॥८.

माझा बाळही याच वयात आणि अशाच अवस्थेत असावा, जोपर्यंत त्या भयंकर मृत्यूने त्याला त्याच्या नशिबाच्या अधीन करून नेले नसेल.

; राजपत्न्युवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुः खमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते॥८.

राजपत्नी म्हणाली — हाय बाळा! कोणाच्या पापी विचारामुळे हे मोठे आणि भयंकर दुःख आमच्यावर कोसळले, ज्याचा शेवटच सापडत नाही?

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुः खिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम्॥८.

हाय नाथा! राजा! मला या दुःखातून सावर, मी खूपच व्याकुळ आहे; अशा अवस्थेत कुठेही निर्धास्तपणे कसे राहावे?

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया॥८.

राज्य गमावले, मित्र सोडले, बायको-मुलाचा सौदा केला — हे विधिलिखित, हरिश्चंद्र या राजर्षीवर तू काय नाही केलं?

इति तस्या वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम्॥८.

तिच्या शब्दांनी ऐकून राजा आपल्या जागेतून खाली पडला, कारण त्याने आपल्या प्रिये पत्नीला आणि मृत झालेल्या मुलाला ओळखले.

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुः खसन्तप्तो मूर्च्छामभिजगाम च॥८.

'हाय, हीच शैव्य आहे आणि हाच माझा मुलगा,' असे म्हणत तो दुःखाने व्याकुळ झाला, जोरजोराने रडला आणि शोकाने बेशुद्ध पडला.

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निश्चेष्टा धरणीतले॥८.

तीसुद्धा त्याला त्या अवस्थेत ओळखून, दुःखाने बेशुद्ध झाली आणि हालचाल न करता जमिनीवर कोसळली.

चेतः सम्प्राप्य राजेन्द्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसन्तप्तौ शोकभारावपीडितौ॥८.

शुद्धीवर येऊन राजा आणि राणी दोघेही एकत्र, मोठ्या दुःखाने भारावून, अश्रू ढाळू लागले.

; राजोवाच हा वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते॥८.

राजा म्हणाला: 'हाय माझ्या मुला! तुझे नाजूक तोंड, सुंदर डोळे, भुवया, नाक आणि काळे केस—हे सगळे पाहताना माझे हृदय का फाटत नाही?'

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात्॥८.

‘माझ्या तात्या! तात्या!’ असे गोड बोलत तू धावत यायचास, आता मी कुणाला मिठी मारू आणि प्रेमाने ‘माझ्या मुला! माझ्या मुला!’ असे हाक मारू?

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेष्यति॥८.

ज्याच्या गुडघ्यांवर माती लागून माझ्या अंगावर आणि वरच्या वस्त्रावर डाग पडायचे, तो मुलगा आता कुठे आहे?

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत्॥८.

माझ्या अंगातून जन्मलेला, माझ्या मनाचा आनंद—हाय मुला! रागाच्या भरात मी तुला वस्तूसारखा विकले.

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसेन दष्टो मे तनयस्ततः॥८.

माझे संपूर्ण राज्य, सर्व संपत्ती आणि साधने गमावून, आता माझ्या मुलाला क्रूर दैवाच्या सर्पाने डंख मारला.

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्याननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना॥८.

दैवाच्या सर्पाने दंश केलेल्या माझ्या मुलाच्या कमळासारख्या चेहऱ्याकडे पाहताना, त्या भयंकर विषामुळे मी अंध झालो आहे.

एकमुक्त्तवा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निश्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह॥८.

एकुलता एक मुलगा, अश्रूंनी भरलेल्या गळ्याने राजा त्याला उचलून मिठी मारतो आणि बेशुद्ध होऊन खाली पडतो.

; राजपत्न्युवाच अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः॥८.

राणी म्हणाली: 'हा खरोखरच पुरुषसिंह आहे—त्याचा आवाज ऐकूनच ओळखता येतो. हा विद्वानांचा चंद्र, हरिश्चंद्रच आहे, यात शंका नाही.'

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः॥८.

त्याची नाक उंच आणि उठावदार आहे, दात कळ्यांसारखे सुंदर—हीच त्या महात्म्याची, कीर्तीने प्रसिद्ध असलेल्या, खूण आहे.

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम्॥८.

हा नराधिप आज स्मशानात का आला? मुलाच्या दुःखाला थोडावेळ बाजूला ठेवून तिने पडलेला पती पाहिला.

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम्॥८.

ती प्रचंड आश्चर्यचकित, दुःखी आणि पती-मुलाच्या वेदनेने त्रस्त झाली होती. तेव्हा तिने आपल्या पतीचा काठी पाहिला, ज्यामुळे तिला तिरस्कार वाटला.

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत॥८.

मोठ्या डोळ्यांत गोंधळ भरून, जणू चांडाळिणीसारखी, ती हळूहळू शुद्धीवर आली आणि अश्रूंनी भरलेल्या गळ्याने बोलू लागली.

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम्॥८.

शाप तुला, क्रूर आणि निर्दयी दैवा! तुझ्यामुळे हा अमरांसारखा राजा चांडाळाच्या स्थितीत पोहोचला.

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः॥८.

राज्य गमावले, मित्रांचा त्याग केला, बायको-मुलाचा विक्री केली—हे सगळे घडवून, शेवटी या राजाला तु चांडाळ बनवलेस.

हा राजन् ! जातसन्तापामित्थं मां धरणीतलात् । उत्थाप्य नाद्य पर्यङ्कमारोहेति किमुच्यते॥८.

अरे राजा! मी इतकी दुःखी झालेय, तरी आज कोणी मला जमिनीवरून उचलून पूर्वीसारखं पलंगावर बसवत नाही, हे काय घडतंय?

नाद्य पश्यामि ते छत्रं भृङ्गारमथवा पुनः । चामरं व्यजनञ्चापि कोऽयं विधिविपर्ययः॥८.

आज मला तुझं छत्र, भृंगार किंवा चामर काहीच दिसत नाही; हे नशीब असं उलटं का झालं?

यस्याग्रे व्रजतः पूर्वं राजानो भृत्यतां गताः । स्वोत्तरीयैरकुर्वन्त नीरजस्कं महीतलम्॥८.

पूर्वी जेव्हा तू पुढे चालत होतास, तेव्हा इतर राजेसुद्धा तुझे सेवक व्हायचे आणि स्वतःच्या उत्तरीयाने जमिनीवरचं धूळ झटकायचे.

सोऽयं कपालसंलग्न-घटीघटनिरन्तरे । मृतनिर्माल्यसूत्रान्तर्गूग्केशे सुदारुणे॥८.

आता तुझ्या गळ्यात कवटी बांधलेली आहे, तुटलेल्या मडक्यांची माळ घातली आहे, मृतांच्या उरलेल्या केसांनी गुंतलेले केस आहेत, आणि तू फारच भयंकर दिसतोस.

वसानिस्यन्दसंशुष्क-महीपुटकमण्डिते । भस्माङ्गारार्धदग्धास्थि-मज्जासङ्घट्टभीषणे॥८.

ओघळणाऱ्या मेदाने सुकलेल्या मातीच्या तुकड्याने सजलेला, अर्धवट जळालेल्या हाडांनी, भस्म आणि मज्जा यांनी एकत्रित झालेला, तू फारच भीतीदायक दिसतोस.

गृध्र-गोमायुनादार्तनष्टक्षुद्रविहङ्गमे । चिताधूमाततिरुचा नीलीकृतदिगन्तरे॥८.

गिधाडं आणि कोल्हे यांच्या किंकाळ्यांनी त्रस्त, लहान पक्षी नाहीसे झालेले, आणि चितेच्या धुराने आकाश काळं झालंय.