मार्कण्डेयपुराणम्

शक्र उवाच ततः कथान्तरे शक्रस्तमुवाच महामुनिम् । देह्याज्ञां नृत्यतामासां तव याभिमतेति वै॥१.

शक्र म्हणाले: मग गप्पांच्या ओघात शक्र त्या महर्षींना म्हणाले — 'या नर्तिकांपैकी तुला जी हवी असेल, तिला सांग, आज्ञा दे.'

रम्भा वा कर्कशा वाथ उर्वश्यथ तिलोत्तमा । घृताची मेनका वापि यत्र वा भवतो रुचिः॥१.

रंभा, कर्कशा, उर्वशी, तिलोत्तमा, घृताची, मेनका — यापैकी तुला जी आवडते ती निवड.

एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठो वचो शक्रस्य नारदः । विचिन्त्याप्सरसः प्राह विनयावनताः स्थिताः॥१.

शक्राचे हे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ द्विज नारदांनी विचार करून, नम्रतेने उभ्या असलेल्या अप्सरांना सांगितले.

युष्माकमिह सर्वासां रूपौदार्यगुणाधिकम् । आत्मानं मन्यते या तु सा नृत्यतु ममाग्रतः॥१.

इथे उपस्थित असलेल्या सर्वांमध्ये जी स्वतःला रूप, औदार्य आणि गुणांनी श्रेष्ठ समजते, तिने माझ्यासमोर नृत्य करावे.

गुणरूपविहीनायाः सिद्धिर्नाट्यस्य नास्ति वै । चार्वधिष्ठानवन्नृत्यं नृत्यमन्यद्विडम्बनम्॥१.

जिच्यात गुण आणि सौंदर्य नाही, तिला नृत्यात यश मिळत नाही; जसे योग्य पाया नसलेल्या नृत्याला खरी कला नसते, ते फक्त नक्कल असते.

तद्वाक्यसमकालं च एकैकास्ता नतास्ततः । अहं गुणाधिका न त्वं न त्वं चान्याब्रवीदिदम्॥१.

त्या वेळी प्रत्येक अप्सरा वाकून म्हणाली, "मीच गुणांनी श्रेष्ठ आहे, तू नाहीस, आणि दुसरीही नाही," असे सर्वांनी ठामपणे सांगितले.

मार्कण्डेय उवाच तासां संभ्रममालोक्य भगवान् पाकशासनः । पृच्छ्यतां मुनिरित्याह वक्ता यां वो गुणाधिकाम्॥१.

मार्कंडेय म्हणाले— त्यांच्या अस्वस्थतेकडे पाहून, वज्रधारी भगवंत म्हणाले, "मुनिला विचारा; तोच सांगेल की तुमच्यात कोण गुणांनी श्रेष्ठ आहे."

शक्रच्छन्दानुयाताभिः पृष्टस्ताभिः सनारदः । प्रोवाच यत् तदा वाक्यं जैमिने तन्निबोध मे॥१.

इंद्राच्या इच्छेनुसार त्या सर्वांनी नारद मुनिंना विचारले. मग नारदांनी जे काही सांगितले, ते मी तुला सांगतो, जैमिनी, नीट ऐक.

तपस्यन्तं नगेन्द्रस्थं या वः क्षोभयते बलात् । दुर्वाससं मुनिश्रेष्ठं तां वो मन्ये गुणाधिकाम्॥१.

तुमच्यापैकी जी एखादी अप्सरा पर्वतावर तपश्चर्या करणाऱ्या दुर्वासा या श्रेष्ठ मुनिला जबरदस्तीने व्याकुळ करू शकेल, तीच मला गुणांनी श्रेष्ठ वाटते.

मार्कण्डेय उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वा वेपतकन्धराः । अशक्यमेतदस्माकमिति ताश्चक्रिरे कथाः॥१.

मार्कंडेय म्हणाले— हे ऐकून सर्व अप्सरांच्या मानेला थरकाप झाला; "हे आपल्याला शक्य नाही," असे त्या एकमेकींशी बोलू लागल्या.

तत्राप्सरा वपुर्नाम मुनिक्षोभणगर्विता । प्रत्युवाचाद्य यास्यामि यत्रासौ संस्थितो मुनिः॥१.

तेथे वपु नावाची एक अप्सरा, मुनिंना व्याकुळ करण्याच्या सामर्थ्यावर गर्व करून म्हणाली, "आज मी त्या मुनि जिथे आहेत तिथे जाईन."

अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् । स्मरशस्त्रगलद्रश्मिं करिष्यामि कुसारथिम्॥१.

आज मी मदनाच्या मदतीने, ज्याचे बाण कामभावनेने ओतप्रोत आहेत, त्या इंद्रियांना वश करणाऱ्या मुनिला जिंकून दाखवीन.

ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः । तमप्यद्य करिष्यामि कामबाणक्षतान्तरम्॥१.

ब्रह्मा असो, जनार्दन असो किंवा नीलकंठ असो, आज मी त्यांनाही कामदेवाच्या बाणांनी जखमी करू शकते.

इत्युक्त्वा प्रजगामाथ प्रालेयाद्रिं वपुस्तदा । मुनेस्तपः प्रभावेण प्रशान्तश्वापदाश्रमम्॥१.

असे म्हणून वपु त्या वेळी हिमालयाकडे गेली, जिथे त्या मुनिंच्या तपश्चर्येच्या प्रभावामुळे जंगली प्राणीही शांत होते.

स पुंस्कोकिलमाधुर्या यत्रास्ते स महामुनिः । क्रोशमात्रं स्थिता तस्मादगायत वराप्सराः॥१.

जिथे तो महान मुनी, नर कोकिळाच्या गाण्यासारखा मधुर, वास करत होता, तिथे त्या उत्तम अप्सरा थोड्या अंतरावर उभ्या राहून गाऊ लागल्या.

तद्गीतध्वनिमाकर्ण्य मुनिर्विस्मितमानसः । जगाम तत्र यत्रास्ते सा बाला रुचिरानना॥१.

त्या गाण्याचा आवाज ऐकून, मुनी आश्चर्यचकित मनाने तिथे गेला, जिथे ती सुंदर चेहऱ्याची कन्या उभी होती.

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं मुनिः संस्तभ्य मानसम् । क्षोभणायागतां ज्ञात्वा कोपामर्षसन्वितः॥१.

तिला सर्वांग सुंदर पाहून, मुनीने आपले मन आवरले; तिने आपली तपश्चर्या भंगवायला आली आहे हे ओळखून तो रागाने आणि खिन्नतेने भरून गेला.

उवाचेदं ततो वाक्यं महर्षिस्तां महातपाः॥१.

मग त्या महान तपस्वी ऋषीने तिला हे शब्द सांगितले.

यस्माद्दुः खार्जितस्येह तपसो विध्नकारणात् । आगतासि मदोन्मत्ते मम दुः खाय खेचरि॥१.

हे आकाशात संचार करणाऱ्या, अहंकाराने भरलेल्या अप्सरे, माझ्या कठीण तपश्चर्येला विघ्न घालायला तू आलीस, त्यामुळे तू मला दुःख दिलेस.

तस्मात् सुपर्णगोत्रे त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता । जन्म प्राप्स्यसि दुष्प्रज्ञे यावद्वर्षाणि षोडश॥१.

म्हणून, माझ्या रागाने कलुषित होऊन, तू सर्पाच्या कुळात, अज्ञान अप्सरे, सोळा वर्षे जन्म घेशील.

निजरूपं परित्यज्य पक्षिणीरूपधारिणी । चत्वारस्ते च तनया जनिष्यन्तेऽधमाप्सराः॥१.

आपले मूळ रूप सोडून, पक्षी रूप धारण करून, तुझ्या चार कन्या जन्माला येतील, हे नीच अप्सरे.

अप्राप्य तेषु च प्रीतिं शस्त्रपूता पुनर्दिवि । वासमाप्स्यसि वक्तव्यं नोत्तरं ते कथञ्चन॥१.

त्यांच्यात तुला आनंद मिळणार नाही; या शिक्षेने शुद्ध होऊन, पुन्हा स्वर्गात वास मिळवशील; पण तुला काहीही उत्तर द्यायचे नाही.

इति वचनमसह्यं कोपसंरक्तदृष्टिश् चलकलबलयां तां मानिनीं श्रावयित्वा । तरलतरतरङ्गां गां परित्यज्य विप्रः प्रथितगुणगणौघां संप्रयाताः खगङ्गाम्॥१.

रागाने डोळे लाल करून, सहन न होणारे शाप दिल्यावर, तो ऋषी तिथून निघून गेला. ती गर्विष्ठ अप्सरा, मन अस्वस्थ होऊन, लाटांसारखी हलती, पृथ्वीवरून निघून, अनेक गुणांनी प्रसिद्ध असलेल्या पक्ष्यांच्या कुळात जन्माला आली.

; धर्मपक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रेति राजर्षिरासीत् त्रेतायुगे पुरा । धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोल्लसत्कीर्तिरुत्तमः॥७.

त्रेतायुगात एकदा हरिश्चंद्र नावाचा एक राजर्षी होता. तो पृथ्वीवर राज्य करणारा, धर्मनिष्ठ आणि उत्तम कीर्तीने प्रसिद्ध असा राजा होता.

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । नाधर्मरुचयः पौरास्तस्मिन् शासति पार्थिवे॥७.

त्याच्या राज्यात कधीही दुष्काळ, रोग किंवा माणसांचे अकाली मृत्यू होत नसत. नगरातील लोकांना अधर्माची आवडही नव्हती.

बभूवुर्न तथोन्मत्ता धन-वीर्य-तपोमदैः । नाजायन्त स्त्रियश्चैव काश्चिदप्राप्तयौवनाः॥७.

कोणीही धन, बळ किंवा तपामुळे गर्विष्ठ होत नव्हते आणि कोणतीही स्त्री तारुण्यात न पोहोचता जन्मत नव्हती.

स कदाचिन्महाबाहुररण्येऽनुसरन् मृगम् । शुश्राव शब्दमसकृत् त्रायस्वेति च योषिताम्॥७.

एकदा तो बलवान राजा जंगलात हरिणाचा पाठलाग करत असताना, त्याने वारंवार 'वाचवा' असा स्त्रियांचा आक्रोश ऐकला.

स विहाय मृगं राजा मा भैषीरित्यभाषत । मयि शासति दुर्मेधाः कोऽयमन्यायवृत्तिमान्॥७.

राजाने हरिणाचा पाठलाग सोडून, 'घाबरू नका' असे सांगितले. 'माझ्या राज्यात असताना असा अन्याय करणारा कोण असू शकतो?' असे त्याने विचारले.

तत्क्रन्दितानुसारी च सर्वारम्भविघातकृत् । एकस्मिन्नन्तरे रौद्रो विघ्नराट् समचिन्तयत्॥७.

त्या आक्रोशाचा माग काढताना, त्याला सर्व अडथळ्यांचा कारणीभूत असलेला एक भयंकर राक्षस भेटला, जो काहीतरी विचार करू लागला.