मार्कण्डेयपुराणम्

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः॥८.

मृतदेहांची किंमत गोळा करताना त्याची आठवण पुन्हा हरवली; तो घाणेरडा, जटा वाढलेला, काळा, हातात काठी घेऊन, गोंधळलेला तिथेच राहू लागला.

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा॥८.

त्याच्या आठवणींत ना मुलगा उरला, ना बायको; राज्य गेल्याने त्याचा उत्साहच मावळला आणि तो स्मशानातच राहू लागला.

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम्॥८.

तेव्हा त्याची पत्नी रडत रडत, सर्पदंशाने मरण पावलेला आपला मुलगा — राजाचा बाळ — उचलून तिथे आली.

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा॥८.

हाय बाळा! हाय मुला! हाय लहानग्या! असे पुन्हा पुन्हा ओरडत ती कृश, फिकट, मनाने खचलेली, धुळीने मळलेले केस मोकळे करून बसली होती.

; राजपत्न्युवाच हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम्॥८.

राजपत्नी म्हणाली — हाय राजा! आज या पृथ्वीवर पडलेल्या आपल्या सोम नावाच्या बाळाकडे पाहा; जो पूर्वी खेळताना दिसायचा, तो आज दुष्ट सापाने मारला.

तस्या विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः॥८.

तिचा विलापाचा आवाज ऐकून राजा तिथे धावला, मृतदेह झाकणारा होणार होता.

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवाबलाम्॥८.

ती बायको रडत होती, दीर्घ विरहाने जळालेली, जणू नव्याने जन्म घेतलेलीच; पण राजा तिला ओळखूच शकला नाही.

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम्॥८.

तीही, पूर्वी सुंदर केस असलेला, आता जटा वाढवलेला त्याला पाहून — तो राजपुत्रच आहे हे ओळखू शकली नाही; तो जणू एखाद्या सुकलेल्या झाडासारखा दिसत होता.

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः॥८.

राजा, काळ्या कापडात गुंडाळलेला, सर्पविषाने पिडलेला, राजचिन्हे असलेला तो बाळ पाहून खोल विचारात पडला.

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना॥८.

हाय दैवा! कोणाच्या घरात हा बाळ जन्मला आणि आता मृत्यूने त्याला हिरावून नेला? त्या दुष्ट मृत्यूने कोणाची तरी आशा संपवली.

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः॥८.

आईच्या मांडीवर झोपलेला बाळ पाहून मला माझा कमळासारखी डोळे असलेला रोहिताश्व आठवला.

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम्॥८.

माझा बाळही याच वयात आणि अशाच अवस्थेत असावा, जोपर्यंत त्या भयंकर मृत्यूने त्याला त्याच्या नशिबाच्या अधीन करून नेले नसेल.

; राजपत्न्युवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुः खमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते॥८.

राजपत्नी म्हणाली — हाय बाळा! कोणाच्या पापी विचारामुळे हे मोठे आणि भयंकर दुःख आमच्यावर कोसळले, ज्याचा शेवटच सापडत नाही?

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुः खिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम्॥८.

हाय नाथा! राजा! मला या दुःखातून सावर, मी खूपच व्याकुळ आहे; अशा अवस्थेत कुठेही निर्धास्तपणे कसे राहावे?

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया॥८.

राज्य गमावले, मित्र सोडले, बायको-मुलाचा सौदा केला — हे विधिलिखित, हरिश्चंद्र या राजर्षीवर तू काय नाही केलं?

इति तस्या वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम्॥८.

तिच्या शब्दांनी ऐकून राजा आपल्या जागेतून खाली पडला, कारण त्याने आपल्या प्रिये पत्नीला आणि मृत झालेल्या मुलाला ओळखले.

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुः खसन्तप्तो मूर्च्छामभिजगाम च॥८.

'हाय, हीच शैव्य आहे आणि हाच माझा मुलगा,' असे म्हणत तो दुःखाने व्याकुळ झाला, जोरजोराने रडला आणि शोकाने बेशुद्ध पडला.

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निश्चेष्टा धरणीतले॥८.

तीसुद्धा त्याला त्या अवस्थेत ओळखून, दुःखाने बेशुद्ध झाली आणि हालचाल न करता जमिनीवर कोसळली.

चेतः सम्प्राप्य राजेन्द्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसन्तप्तौ शोकभारावपीडितौ॥८.

शुद्धीवर येऊन राजा आणि राणी दोघेही एकत्र, मोठ्या दुःखाने भारावून, अश्रू ढाळू लागले.

; राजोवाच हा वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते॥८.

राजा म्हणाला: 'हाय माझ्या मुला! तुझे नाजूक तोंड, सुंदर डोळे, भुवया, नाक आणि काळे केस—हे सगळे पाहताना माझे हृदय का फाटत नाही?'

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात्॥८.

‘माझ्या तात्या! तात्या!’ असे गोड बोलत तू धावत यायचास, आता मी कुणाला मिठी मारू आणि प्रेमाने ‘माझ्या मुला! माझ्या मुला!’ असे हाक मारू?

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेष्यति॥८.

ज्याच्या गुडघ्यांवर माती लागून माझ्या अंगावर आणि वरच्या वस्त्रावर डाग पडायचे, तो मुलगा आता कुठे आहे?

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत्॥८.

माझ्या अंगातून जन्मलेला, माझ्या मनाचा आनंद—हाय मुला! रागाच्या भरात मी तुला वस्तूसारखा विकले.

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसेन दष्टो मे तनयस्ततः॥८.

माझे संपूर्ण राज्य, सर्व संपत्ती आणि साधने गमावून, आता माझ्या मुलाला क्रूर दैवाच्या सर्पाने डंख मारला.

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्याननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना॥८.

दैवाच्या सर्पाने दंश केलेल्या माझ्या मुलाच्या कमळासारख्या चेहऱ्याकडे पाहताना, त्या भयंकर विषामुळे मी अंध झालो आहे.

एकमुक्त्तवा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निश्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह॥८.

एकुलता एक मुलगा, अश्रूंनी भरलेल्या गळ्याने राजा त्याला उचलून मिठी मारतो आणि बेशुद्ध होऊन खाली पडतो.

; राजपत्न्युवाच अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः॥८.

राणी म्हणाली: 'हा खरोखरच पुरुषसिंह आहे—त्याचा आवाज ऐकूनच ओळखता येतो. हा विद्वानांचा चंद्र, हरिश्चंद्रच आहे, यात शंका नाही.'

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः॥८.

त्याची नाक उंच आणि उठावदार आहे, दात कळ्यांसारखे सुंदर—हीच त्या महात्म्याची, कीर्तीने प्रसिद्ध असलेल्या, खूण आहे.

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम्॥८.

हा नराधिप आज स्मशानात का आला? मुलाच्या दुःखाला थोडावेळ बाजूला ठेवून तिने पडलेला पती पाहिला.