मार्कण्डेयपुराणम्

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्ष नीयमानो भटैर्बलात्॥८.

त्याने त्या सगळ्या अवस्थांचा बारा वर्षं अनुभव घेतला; आणि बारा वर्षं पूर्ण झाल्यावर, त्याला रक्षकांनी जबरदस्तीने ओढून नेलं.

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः॥८.

त्याने यमाला पाहिलं, आणि यमाने राजाला सांगितलं, 'हा विश्वामित्राच्या, त्या महात्म्याच्या, रोषाचा परिणाम आहे, जो थांबवता येत नाही.'

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुः खशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति॥८.

'तो कौशिक तुझ्या मुलाचाही मृत्यू घडवेल. आता तू माणसांच्या लोकात जा आणि उरलेलं दुःख भोग; तिथे गेल्यावर तुझ्या भल्याचं होईल, राजांनो.'

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुः खस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः॥८.

बारा वर्षं संपल्यावर, त्या राजाला दुःखाचा शेवट झाल्यावर, यमदूतांनी आकाशातून खाली फेकलं.

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम्॥८.

यमाच्या लोकातून खाली पडल्यावर, तो भीतीने घाबरून जागा झाला; 'अरे, किती मोठं दुःख!' असं मनात म्हणत त्याने जखमांवर क्षार लावले.

स्वप्ने दुः खं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः॥८.

त्याला स्वप्नात मोठं दुःख दिसलं, ज्याचा शेवट सापडत नव्हता; आणि तो विचार करू लागला, 'हे मी स्वप्नात काय पाहिलं? खरंच माझी बारा वर्षं गेली का?'

गतेत्यपृच्छत् तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स सम्भ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्था एवमेवापरेऽब्रुवन्॥८.

तो घाबरून तिथे असलेल्या पुक्कसांना विचारू लागला, 'गेलं का?' तिथे काहींनी 'नाही' असं सांगितलं, तर काहींनी 'हो, गेलं' असं उत्तर दिलं.

श्रुत्वा दुः खी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्याया बालकस्य च॥८.

हे ऐकून राजा फारच दुःखी झाला आणि देवांची शरण घेत, प्रार्थना करू लागला — देवांनो, माझ्या आणि शैव्येच्या मुलाच्या कल्याणासाठी कृपा करा.

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च॥८.

महान धर्माला माझा नमस्कार असो, सृष्टीकर्त्या कृष्णाला वंदन असो, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ, शुद्ध, प्राचीन आणि अविनाशी अशा त्या परमात्म्याला मी वंदन करतो.

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि॥८.

बृहस्पती, तुला नमस्कार; वासव, तुलाही वंदन. असे म्हणून राजा त्या अस्पृश्य कामात गुंतला.

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः॥८.

मृतदेहांची किंमत गोळा करताना त्याची आठवण पुन्हा हरवली; तो घाणेरडा, जटा वाढलेला, काळा, हातात काठी घेऊन, गोंधळलेला तिथेच राहू लागला.

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा॥८.

त्याच्या आठवणींत ना मुलगा उरला, ना बायको; राज्य गेल्याने त्याचा उत्साहच मावळला आणि तो स्मशानातच राहू लागला.

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम्॥८.

तेव्हा त्याची पत्नी रडत रडत, सर्पदंशाने मरण पावलेला आपला मुलगा — राजाचा बाळ — उचलून तिथे आली.

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा॥८.

हाय बाळा! हाय मुला! हाय लहानग्या! असे पुन्हा पुन्हा ओरडत ती कृश, फिकट, मनाने खचलेली, धुळीने मळलेले केस मोकळे करून बसली होती.

; राजपत्न्युवाच हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम्॥८.

राजपत्नी म्हणाली — हाय राजा! आज या पृथ्वीवर पडलेल्या आपल्या सोम नावाच्या बाळाकडे पाहा; जो पूर्वी खेळताना दिसायचा, तो आज दुष्ट सापाने मारला.

तस्या विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः॥८.

तिचा विलापाचा आवाज ऐकून राजा तिथे धावला, मृतदेह झाकणारा होणार होता.

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवाबलाम्॥८.

ती बायको रडत होती, दीर्घ विरहाने जळालेली, जणू नव्याने जन्म घेतलेलीच; पण राजा तिला ओळखूच शकला नाही.

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम्॥८.

तीही, पूर्वी सुंदर केस असलेला, आता जटा वाढवलेला त्याला पाहून — तो राजपुत्रच आहे हे ओळखू शकली नाही; तो जणू एखाद्या सुकलेल्या झाडासारखा दिसत होता.

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः॥८.

राजा, काळ्या कापडात गुंडाळलेला, सर्पविषाने पिडलेला, राजचिन्हे असलेला तो बाळ पाहून खोल विचारात पडला.

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना॥८.

हाय दैवा! कोणाच्या घरात हा बाळ जन्मला आणि आता मृत्यूने त्याला हिरावून नेला? त्या दुष्ट मृत्यूने कोणाची तरी आशा संपवली.

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः॥८.

आईच्या मांडीवर झोपलेला बाळ पाहून मला माझा कमळासारखी डोळे असलेला रोहिताश्व आठवला.

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम्॥८.

माझा बाळही याच वयात आणि अशाच अवस्थेत असावा, जोपर्यंत त्या भयंकर मृत्यूने त्याला त्याच्या नशिबाच्या अधीन करून नेले नसेल.

; राजपत्न्युवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुः खमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते॥८.

राजपत्नी म्हणाली — हाय बाळा! कोणाच्या पापी विचारामुळे हे मोठे आणि भयंकर दुःख आमच्यावर कोसळले, ज्याचा शेवटच सापडत नाही?

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुः खिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम्॥८.

हाय नाथा! राजा! मला या दुःखातून सावर, मी खूपच व्याकुळ आहे; अशा अवस्थेत कुठेही निर्धास्तपणे कसे राहावे?

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया॥८.

राज्य गमावले, मित्र सोडले, बायको-मुलाचा सौदा केला — हे विधिलिखित, हरिश्चंद्र या राजर्षीवर तू काय नाही केलं?

इति तस्या वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम्॥८.

तिच्या शब्दांनी ऐकून राजा आपल्या जागेतून खाली पडला, कारण त्याने आपल्या प्रिये पत्नीला आणि मृत झालेल्या मुलाला ओळखले.

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुः खसन्तप्तो मूर्च्छामभिजगाम च॥८.

'हाय, हीच शैव्य आहे आणि हाच माझा मुलगा,' असे म्हणत तो दुःखाने व्याकुळ झाला, जोरजोराने रडला आणि शोकाने बेशुद्ध पडला.

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निश्चेष्टा धरणीतले॥८.

तीसुद्धा त्याला त्या अवस्थेत ओळखून, दुःखाने बेशुद्ध झाली आणि हालचाल न करता जमिनीवर कोसळली.

चेतः सम्प्राप्य राजेन्द्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसन्तप्तौ शोकभारावपीडितौ॥८.

शुद्धीवर येऊन राजा आणि राणी दोघेही एकत्र, मोठ्या दुःखाने भारावून, अश्रू ढाळू लागले.