मार्कण्डेयपुराणम्

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः॥८.

तो तिथे असतानाच त्याचं राज्य जुगारामुळे गेलं; त्याची बायको आणि मुलगा हिरावले गेले, आणि तो एकटाच जंगलात गेला.

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम्॥८.

तिथे त्याने एक सिंह पाहिला, ज्याचं तोंड मोठं उघडलेलं आणि भीतीदायक होतं, तो त्याला खायला येत होता, त्यासोबत एक रानगवा होता.

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुः खितम्॥८.

पुन्हा तोही खाल्ला गेला, आणि बायकोच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन तो म्हणू लागला, 'हाय शैव्ये! तू मला इथे दुःखात सोडून कुठे गेलीस?'

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो॥८.

मग त्याने पुन्हा आपली बायको आणि मुलगा पाहिले, आणि ती म्हणाली, 'आम्हाला वाचव, हरिश्चंद्रा! जुगारामुळे तुझं काय झालं, स्वामी?'

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भर्यंया शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः॥८.

तुझा मुलगा आणि बायको शैव्ये यांच्या अवस्थेला दया येईल अशी झाली आहे; पण तो पुन्हा पुन्हा धावत असूनही त्यांना पुन्हा पाहू शकला नाही.

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात्॥८.

मग त्या राजाने पुन्हा एकदा जणू स्वर्गात आपल्या बायकोला पाहिलं, तिचे केस विस्कटलेले, ती दुःखी आणि अर्धवस्त्र अवस्थेत जबरदस्तीने ओढली जात होती.

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात्॥८.

ती वारंवार 'वाचवा!' असं हंबरडा फोडत होती. मग त्याने पुन्हा तिथे धर्मराजाच्या आज्ञेने पुढचं दृश्य पाहिलं.

आक्रान्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः॥८.

त्याला आकाशातून ओरडणारे आवाज ऐकू आले, 'इथे ये, राजांनो! विश्वामित्राने तुझ्यासाठी यमाला सांगितलं आहे.'

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम्॥८.

असं म्हणून त्याला सर्पांच्या दोऱ्यांनी जबरदस्तीने ओढून नेलं; हे श्राद्धदेवाने सांगितलं आणि हे विश्वामित्राचं कृत्य होतं.

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः॥८.

तिथेही त्याची अधर्मामुळे झालेली विकृती काही सुधारली नाही; ही सगळी स्थिती त्याला स्वप्नात दाखवली गेली.

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्ष नीयमानो भटैर्बलात्॥८.

त्याने त्या सगळ्या अवस्थांचा बारा वर्षं अनुभव घेतला; आणि बारा वर्षं पूर्ण झाल्यावर, त्याला रक्षकांनी जबरदस्तीने ओढून नेलं.

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः॥८.

त्याने यमाला पाहिलं, आणि यमाने राजाला सांगितलं, 'हा विश्वामित्राच्या, त्या महात्म्याच्या, रोषाचा परिणाम आहे, जो थांबवता येत नाही.'

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुः खशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति॥८.

'तो कौशिक तुझ्या मुलाचाही मृत्यू घडवेल. आता तू माणसांच्या लोकात जा आणि उरलेलं दुःख भोग; तिथे गेल्यावर तुझ्या भल्याचं होईल, राजांनो.'

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुः खस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः॥८.

बारा वर्षं संपल्यावर, त्या राजाला दुःखाचा शेवट झाल्यावर, यमदूतांनी आकाशातून खाली फेकलं.

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम्॥८.

यमाच्या लोकातून खाली पडल्यावर, तो भीतीने घाबरून जागा झाला; 'अरे, किती मोठं दुःख!' असं मनात म्हणत त्याने जखमांवर क्षार लावले.

स्वप्ने दुः खं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः॥८.

त्याला स्वप्नात मोठं दुःख दिसलं, ज्याचा शेवट सापडत नव्हता; आणि तो विचार करू लागला, 'हे मी स्वप्नात काय पाहिलं? खरंच माझी बारा वर्षं गेली का?'

गतेत्यपृच्छत् तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स सम्भ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्था एवमेवापरेऽब्रुवन्॥८.

तो घाबरून तिथे असलेल्या पुक्कसांना विचारू लागला, 'गेलं का?' तिथे काहींनी 'नाही' असं सांगितलं, तर काहींनी 'हो, गेलं' असं उत्तर दिलं.

श्रुत्वा दुः खी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्याया बालकस्य च॥८.

हे ऐकून राजा फारच दुःखी झाला आणि देवांची शरण घेत, प्रार्थना करू लागला — देवांनो, माझ्या आणि शैव्येच्या मुलाच्या कल्याणासाठी कृपा करा.

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च॥८.

महान धर्माला माझा नमस्कार असो, सृष्टीकर्त्या कृष्णाला वंदन असो, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ, शुद्ध, प्राचीन आणि अविनाशी अशा त्या परमात्म्याला मी वंदन करतो.

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि॥८.

बृहस्पती, तुला नमस्कार; वासव, तुलाही वंदन. असे म्हणून राजा त्या अस्पृश्य कामात गुंतला.

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः॥८.

मृतदेहांची किंमत गोळा करताना त्याची आठवण पुन्हा हरवली; तो घाणेरडा, जटा वाढलेला, काळा, हातात काठी घेऊन, गोंधळलेला तिथेच राहू लागला.

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा॥८.

त्याच्या आठवणींत ना मुलगा उरला, ना बायको; राज्य गेल्याने त्याचा उत्साहच मावळला आणि तो स्मशानातच राहू लागला.

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम्॥८.

तेव्हा त्याची पत्नी रडत रडत, सर्पदंशाने मरण पावलेला आपला मुलगा — राजाचा बाळ — उचलून तिथे आली.

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा॥८.

हाय बाळा! हाय मुला! हाय लहानग्या! असे पुन्हा पुन्हा ओरडत ती कृश, फिकट, मनाने खचलेली, धुळीने मळलेले केस मोकळे करून बसली होती.

; राजपत्न्युवाच हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम्॥८.

राजपत्नी म्हणाली — हाय राजा! आज या पृथ्वीवर पडलेल्या आपल्या सोम नावाच्या बाळाकडे पाहा; जो पूर्वी खेळताना दिसायचा, तो आज दुष्ट सापाने मारला.

तस्या विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः॥८.

तिचा विलापाचा आवाज ऐकून राजा तिथे धावला, मृतदेह झाकणारा होणार होता.

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवाबलाम्॥८.

ती बायको रडत होती, दीर्घ विरहाने जळालेली, जणू नव्याने जन्म घेतलेलीच; पण राजा तिला ओळखूच शकला नाही.

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम्॥८.

तीही, पूर्वी सुंदर केस असलेला, आता जटा वाढवलेला त्याला पाहून — तो राजपुत्रच आहे हे ओळखू शकली नाही; तो जणू एखाद्या सुकलेल्या झाडासारखा दिसत होता.

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः॥८.

राजा, काळ्या कापडात गुंडाळलेला, सर्पविषाने पिडलेला, राजचिन्हे असलेला तो बाळ पाहून खोल विचारात पडला.