मार्कण्डेयपुराणम्

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम्॥८.

स्मशानाच्या संगतीमुळे आणि दैवाच्या जोरावर, त्याने दुसऱ्या देहात गुरुला गुरुदक्षिणा दिली.

तदा द्वादश वर्षाणि दुः खदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम्॥८.

मग बारा वर्षं दुःख भोगून, त्यातून सुटका मिळाली; तेव्हा त्याने पाहिलं की तो एका नीच जातीच्या स्त्रीच्या पोटी जन्माला आला आहे.

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम्॥८.

तेथे असताना त्या राजाने मनाशी विचार केला, 'इथून सुटलो की, मी दानधर्म करीन.'

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कार-करणेषु सदोद्यतः॥८.

नंतर तो मुलगा नीच जातीचा जन्मला आणि नेहमी स्मशानात मृतांची अंत्यसंस्काराची कामं करत राहिला.

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी॥८.

सातवं वर्ष येताच, स्मशानात एक ब्राह्मण मेला; त्याचे नातेवाईक त्याला घेऊन आले, आणि तो गरीब पण गुणी मुलगा त्याला पाहत होता.

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम्॥८.

त्या मुलाने मोबदल्याची मागणी करताना ब्राह्मणांचा अपमान केला; तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी तिथे विश्वामित्राच्या कृत्याची गोष्ट सांगितली.

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकारक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः॥८.

'अरे पापी, हे अशुभ कर्म कर! पूर्वी राजा हरिश्चंद्राला विश्वामित्राने नीच जातीत घातले होते.'

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा॥८.

'त्याने पुण्य गमावलं आणि ब्राह्मणांचं धन हिरावून घेतलं, म्हणून तो असं झाला; आणि जेव्हा त्याने त्यांची वचने सहन केली नाहीत, तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी रागाने त्याला शाप दिला.'

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा॥८.

'अरे नराधम, आता ताबडतोब भयंकर नरकात जा!' असं म्हणताच, तो राजा जणू स्वप्नात गेला.

अपश्यद्यमदूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात्॥८.

त्याने यमदूतांना पाहिलं, त्यांच्या हातात फास होतं, ते फार भयंकर दिसत होते; त्यांनी त्याला पकडून जबरदस्तीने ओढून नेलं.

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः॥८.

तो फारच व्याकुळ झाला आणि ओरडला, 'अगं आई, अरे बाबा, आज माझं काय झालं!' असं म्हणता म्हणता त्याला नरकात उकळत्या तेलाच्या कढईत टाकलं.

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुः खार्तः पूयशोणितभोजनः॥८.

त्याला करवतीने कापलं, धारदार सुऱ्यांनीही छाटलं; काळोख्या अंधारात तो दुःखाने तडफडत राहिला आणि पू व रक्त हेच त्याचं अन्न झालं.

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः॥८.

सात वर्षं तो मेला असं समजून, नीच जातीचा म्हणून राहिला; आणि रोज नरकात भाजला गेला, तर कधी दुसरीकडे उकडला गेला.

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः॥८.

कुठे त्याला छळलं, कुठे त्रास दिला, कुठे मारलं, कुठे कापलं; कुठे त्याला खरडलं, कुठे भाजलं, तर कुठे थंड वाऱ्याने तो थरथर कापत राहिला.

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः॥८.

अशा रीतीने, शंभर वर्षं त्याने नरकात दिवसागणिक यातना भोगल्या; नरकातील रक्षकांनी त्याला शंभर वर्षं छळलं.

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः॥८.

मग त्याला पृथ्वीवर फेकलं आणि तो विष्टा खाणारा कुत्रा म्हणून जन्माला आला; तो उलटी खाऊन, थंडीत भाजून, फक्त महिनाभरात मरून गेला.

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम्॥८.

मग त्याने स्वतःला गाढव, हत्ती, माकड, जनावर, शेळी, मांजर, बगळा, गाय, पक्षी आणि किडा म्हणून पाहिलं.

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः॥८.

मासे, कासव, वराह, शिकारी कुत्रा, कोंबडा, पोपट, शारदा, स्थावर जीव, साप आणि इतर अनेक देहधारी प्राणी म्हणूनही तो जन्माला आला.

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुः खसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा॥८.

रोज नवा जन्म घेताना, तो वेगवेगळ्या जीवांचा अनुभव घेत होता; दुःखाने छळला जाऊन, शंभर वर्षं त्याने असं रोजचं दुःख भोगलं.

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिषु । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम्॥८.

अशा प्रकारे त्या राजाला तिथे नीच जन्मांत शंभर वर्षं पूर्ण झाली. एकदा त्याने तिथे आपल्या कुळातला एकजण पाहिला.

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः॥८.

तो तिथे असतानाच त्याचं राज्य जुगारामुळे गेलं; त्याची बायको आणि मुलगा हिरावले गेले, आणि तो एकटाच जंगलात गेला.

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम्॥८.

तिथे त्याने एक सिंह पाहिला, ज्याचं तोंड मोठं उघडलेलं आणि भीतीदायक होतं, तो त्याला खायला येत होता, त्यासोबत एक रानगवा होता.

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुः खितम्॥८.

पुन्हा तोही खाल्ला गेला, आणि बायकोच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन तो म्हणू लागला, 'हाय शैव्ये! तू मला इथे दुःखात सोडून कुठे गेलीस?'

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो॥८.

मग त्याने पुन्हा आपली बायको आणि मुलगा पाहिले, आणि ती म्हणाली, 'आम्हाला वाचव, हरिश्चंद्रा! जुगारामुळे तुझं काय झालं, स्वामी?'

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भर्यंया शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः॥८.

तुझा मुलगा आणि बायको शैव्ये यांच्या अवस्थेला दया येईल अशी झाली आहे; पण तो पुन्हा पुन्हा धावत असूनही त्यांना पुन्हा पाहू शकला नाही.

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात्॥८.

मग त्या राजाने पुन्हा एकदा जणू स्वर्गात आपल्या बायकोला पाहिलं, तिचे केस विस्कटलेले, ती दुःखी आणि अर्धवस्त्र अवस्थेत जबरदस्तीने ओढली जात होती.

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात्॥८.

ती वारंवार 'वाचवा!' असं हंबरडा फोडत होती. मग त्याने पुन्हा तिथे धर्मराजाच्या आज्ञेने पुढचं दृश्य पाहिलं.

आक्रान्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः॥८.

त्याला आकाशातून ओरडणारे आवाज ऐकू आले, 'इथे ये, राजांनो! विश्वामित्राने तुझ्यासाठी यमाला सांगितलं आहे.'

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम्॥८.

असं म्हणून त्याला सर्पांच्या दोऱ्यांनी जबरदस्तीने ओढून नेलं; हे श्राद्धदेवाने सांगितलं आणि हे विश्वामित्राचं कृत्य होतं.