मार्कण्डेयपुराणम्

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुः खितः शोचनोद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम्॥८.

तो राजा तेथे पोहोचला, दुःखी आणि शोकाकुल होऊन म्हणू लागला, 'हाय माझे सेवक, मंत्री, ब्राह्मण—माझे राज्य नष्ट झाले.'

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम॥८.

'हाय शैव्ये! हाय मुला! हाय बाळा! तू मला सोडून गेलास, मी दुर्दैवी झालो. विश्वामित्राच्या शापामुळे तू कुठेतरी माझ्या आवाक्याबाहेर गेलास.'

इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी॥८.

अशा विचारात तो पुन्हा पुन्हा चंडाळाने सांगितल्याप्रमाणे, मळकट, खरखरीत अंगाचा, जटा वाढलेला, दुर्गंधी येणारा आणि काठी घेऊन फिरू लागला.

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत॥८.

काठी घेऊन, मृत्यूसारखा दिसणारा तो इकडे-तिकडे धावत म्हणू लागला, 'या प्रेतासाठी मला एवढे मिळाले, आणखी मिळवेन.'

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः॥८.

'हे माझे, हे राजाचे, आणि हे मुख्य चांडाळाचे,' असे म्हणत तो सर्व दिशांना धावत राहिला, जणू राजा जिवंत असतानाच दुसऱ्या गर्भात गेला.

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थि-कृतकन्थापरिग्रहः चिताभस्मरजोलिप्त-मुखबाहूदराङिघ्रकः॥८.

त्याने जुना, गाठीने बांधलेला फाटका कपडा घातला होता, आणि त्याचे तोंड, हात, पोट, पाय आणि पायाचे तळवे चितेच्या राखेने माखलेले होते.

नानामेदो-वसा-मज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता-हारतृप्तिपरायणः॥८.

त्याच्या हातावर आणि बोटांवर वेगवेगळ्या चरबी, मज्जा आणि स्निग्ध पदार्थ लागले होते, आणि तो जड श्वास घेत, अनेक प्रेतांवरचे अन्न खाऊन तृप्त राहत असे.

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः॥८.

मृतांच्या हारांनी डोके सजवलेले, तो रात्रंदिवस झोपत नसे, आणि वारंवार 'हाय हाय' करत ओरडत असे.

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान्॥८.

अशा प्रकारे, बारा महिने शंभर वर्षांसारखे भासत गेले, त्या राजासाठी जो थकला होता आणि नातेवाईकांपासून दूर पडला होता.

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हमत्॥८.

झोपेने ग्रासलेला, शरीर कोरडे आणि निश्चेष्ट, तो जणू मृतासारखा पडला होता; आणि तिथेच, झोपेत त्याने अद्भुत दृश्य पाहिले.

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम्॥८.

स्मशानाच्या संगतीमुळे आणि दैवाच्या जोरावर, त्याने दुसऱ्या देहात गुरुला गुरुदक्षिणा दिली.

तदा द्वादश वर्षाणि दुः खदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम्॥८.

मग बारा वर्षं दुःख भोगून, त्यातून सुटका मिळाली; तेव्हा त्याने पाहिलं की तो एका नीच जातीच्या स्त्रीच्या पोटी जन्माला आला आहे.

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम्॥८.

तेथे असताना त्या राजाने मनाशी विचार केला, 'इथून सुटलो की, मी दानधर्म करीन.'

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कार-करणेषु सदोद्यतः॥८.

नंतर तो मुलगा नीच जातीचा जन्मला आणि नेहमी स्मशानात मृतांची अंत्यसंस्काराची कामं करत राहिला.

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी॥८.

सातवं वर्ष येताच, स्मशानात एक ब्राह्मण मेला; त्याचे नातेवाईक त्याला घेऊन आले, आणि तो गरीब पण गुणी मुलगा त्याला पाहत होता.

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम्॥८.

त्या मुलाने मोबदल्याची मागणी करताना ब्राह्मणांचा अपमान केला; तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी तिथे विश्वामित्राच्या कृत्याची गोष्ट सांगितली.

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकारक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः॥८.

'अरे पापी, हे अशुभ कर्म कर! पूर्वी राजा हरिश्चंद्राला विश्वामित्राने नीच जातीत घातले होते.'

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा॥८.

'त्याने पुण्य गमावलं आणि ब्राह्मणांचं धन हिरावून घेतलं, म्हणून तो असं झाला; आणि जेव्हा त्याने त्यांची वचने सहन केली नाहीत, तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी रागाने त्याला शाप दिला.'

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा॥८.

'अरे नराधम, आता ताबडतोब भयंकर नरकात जा!' असं म्हणताच, तो राजा जणू स्वप्नात गेला.

अपश्यद्यमदूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात्॥८.

त्याने यमदूतांना पाहिलं, त्यांच्या हातात फास होतं, ते फार भयंकर दिसत होते; त्यांनी त्याला पकडून जबरदस्तीने ओढून नेलं.

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः॥८.

तो फारच व्याकुळ झाला आणि ओरडला, 'अगं आई, अरे बाबा, आज माझं काय झालं!' असं म्हणता म्हणता त्याला नरकात उकळत्या तेलाच्या कढईत टाकलं.

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुः खार्तः पूयशोणितभोजनः॥८.

त्याला करवतीने कापलं, धारदार सुऱ्यांनीही छाटलं; काळोख्या अंधारात तो दुःखाने तडफडत राहिला आणि पू व रक्त हेच त्याचं अन्न झालं.

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः॥८.

सात वर्षं तो मेला असं समजून, नीच जातीचा म्हणून राहिला; आणि रोज नरकात भाजला गेला, तर कधी दुसरीकडे उकडला गेला.

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः॥८.

कुठे त्याला छळलं, कुठे त्रास दिला, कुठे मारलं, कुठे कापलं; कुठे त्याला खरडलं, कुठे भाजलं, तर कुठे थंड वाऱ्याने तो थरथर कापत राहिला.

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः॥८.

अशा रीतीने, शंभर वर्षं त्याने नरकात दिवसागणिक यातना भोगल्या; नरकातील रक्षकांनी त्याला शंभर वर्षं छळलं.

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः॥८.

मग त्याला पृथ्वीवर फेकलं आणि तो विष्टा खाणारा कुत्रा म्हणून जन्माला आला; तो उलटी खाऊन, थंडीत भाजून, फक्त महिनाभरात मरून गेला.

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम्॥८.

मग त्याने स्वतःला गाढव, हत्ती, माकड, जनावर, शेळी, मांजर, बगळा, गाय, पक्षी आणि किडा म्हणून पाहिलं.

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः॥८.

मासे, कासव, वराह, शिकारी कुत्रा, कोंबडा, पोपट, शारदा, स्थावर जीव, साप आणि इतर अनेक देहधारी प्राणी म्हणूनही तो जन्माला आला.

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुः खसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा॥८.

रोज नवा जन्म घेताना, तो वेगवेगळ्या जीवांचा अनुभव घेत होता; दुःखाने छळला जाऊन, शंभर वर्षं त्याने असं रोजचं दुःख भोगलं.