मार्कण्डेयपुराणम्

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः॥८.

माझ्यासमोर दु:खी चेहरा असलेला मुलगा आणि दु:खी चेहरा असलेली मुलगी दिसली, ती दु:खाने ग्रस्त होऊन मला आठवते; राजा आपल्याला मुक्त करील.

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम्॥८.

माझ्याकडे मिळालेले धन मी ब्राह्मणाला त्याहून अधिक दिले; तरीही ती हरिणदृष्टी माझ्याकडून झालेले मोठे पाप जाणत नाही.

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भर्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चण्डालता चेयमहो दुः खपरम्परा॥८.

राज्य गमावले, मित्र सोडले, पत्नी आणि मुलाचा विक्री केला, आणि आता चांडालपण आले—अरेरे, हे दु:खाचे एकामागून एक ओघ!

एवं स निवसन् नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः॥८.

तो तिथे कायम राहत असताना, आपला प्रिय मुलगा आणि स्वतःइतकीच प्रिय असलेली पत्नी, हे दोघे आणि सर्व काही गमावल्याचे दु:ख त्याच्या मनात सतत राहायचे.

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः॥८.

काही काळाने राजा हरिश्चंद्र चांडालाच्या आज्ञेने मृतांचे वस्त्र गोळा करणारा झाला आणि स्मशानात राहू लागला.

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारिणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम्॥८.

मृतांचे वस्त्र गोळा करणाऱ्या चांडालाने त्याला शिकवले होते, म्हणून तो दिवसरात्र तिथे उभा राहून प्रेत येण्याची वाट पाहू लागला.

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वो भागौ तव वेतनम्॥८.

हे प्रेतावरून मिळणारे धन राजालाही द्यायचे आहे—त्यातील सहावा भाग; तीन भाग माझे, आणि दोन भाग तुझे वेतन.

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा॥८.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर तो मृतांचे घर, जिथे दक्षिणा दिली जाते, त्या वेळी वाराणसीत गेला.

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्॥८.

स्मशानात भयंकर आवाज घुमत होता, शंकराच्या शेकडो गणांनी ते भरलेले होते, प्रेतांचे ढीग पडलेले, दुर्गंधी आणि धुराने व्यापलेले होते.

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्॥८.

पिशाच्च, भूत, वेताळ, डाकिनी, यक्ष यांनी ते भरलेले, गिधाडे आणि कोल्हे यांचा वावर, आणि कुत्र्यांच्या झुंडीने वेढलेले होते.

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम्॥८.

अस्थींचे ढीग, तीव्र दुर्गंध, विविध मृतांच्या आप्तांचे रडणे, आणि भयंकर गोंगाट याने ते स्मशान भरलेले होते.

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर्वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह॥८.

हाय माझा मुलगा! मित्रा! नातेवा! भाऊ! प्रिय! हाय पती! बहीण! आई! मामा! आजोबा!

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रुयते महान्॥८.

आजोबा! बाबा! कुठे गेला आहेस? या रे नातेवा!—अशा प्रकारे रडणाऱ्यांचा मोठा आवाज तिथे ऐकू येतो.

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसंकुलम्॥८.

तेथे जळणारे मांस, चरबी, मज्जा आणि अर्धवट जळालेल्या कातड्याचे ढीग भरलेले होते.

अर्धदग्धाः शवाः श्यामा विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति॥८.

अर्धवट जळलेली काळीशार प्रेतं, उघड्या दातांच्या ओळी दाखवत, जणू काही त्या आगीत पडून हसत आहेत—अशी या देहाची अवस्था आहे.

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रान्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः॥८.

आगीतून पक्ष्यांच्या हाडांच्या ओळींमध्ये चटचट आवाज येत होता, आणि नातेवाईकांच्या आक्रोशात चांडाळांच्या आनंदी आरोळ्या मिसळून ऐकू येत होत्या.

गायतां भूत-वेताल-पिशाचगणः रक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निः स्वनः॥८.

भूत, वेताळ आणि पिशाच्च यांच्या टोळ्या गात असताना, त्यांच्या भीषण गर्जना जणू काही प्रलयासारख्या घुमत होत्या.

महामहिषकारीष-गोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः॥८.

तेथे मोठ्या-मोठ्या म्हशी आणि गायींच्या शेणाचे ढीग, त्यावर उसळलेली राख आणि वर आलेली हाडं पसरलेली होती.

नानोपहारस्त्रग्दीप-काकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते॥८.

विविध नैवेद्य, विखुरलेले दिवे आणि कावळ्यांनी उचललेले अवशेष, असे अनेक आवाजांनी भरलेले ते स्मशान नरकासारखे दिसत होते.

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर् निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम्॥८.

अशुभ आत्म्यांनी पछाडलेल्या लोकांच्या भीषण किंकाळ्या, कोल्ह्यांचे ओरडणे आणि शोकमग्न लोकांचे आक्रोश यांनी ते स्मशान एवढे भयावह झाले होते की, भीतीलाही तिथे भीती वाटावी.

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुः खितः शोचनोद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम्॥८.

तो राजा तेथे पोहोचला, दुःखी आणि शोकाकुल होऊन म्हणू लागला, 'हाय माझे सेवक, मंत्री, ब्राह्मण—माझे राज्य नष्ट झाले.'

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम॥८.

'हाय शैव्ये! हाय मुला! हाय बाळा! तू मला सोडून गेलास, मी दुर्दैवी झालो. विश्वामित्राच्या शापामुळे तू कुठेतरी माझ्या आवाक्याबाहेर गेलास.'

इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी॥८.

अशा विचारात तो पुन्हा पुन्हा चंडाळाने सांगितल्याप्रमाणे, मळकट, खरखरीत अंगाचा, जटा वाढलेला, दुर्गंधी येणारा आणि काठी घेऊन फिरू लागला.

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत॥८.

काठी घेऊन, मृत्यूसारखा दिसणारा तो इकडे-तिकडे धावत म्हणू लागला, 'या प्रेतासाठी मला एवढे मिळाले, आणखी मिळवेन.'

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः॥८.

'हे माझे, हे राजाचे, आणि हे मुख्य चांडाळाचे,' असे म्हणत तो सर्व दिशांना धावत राहिला, जणू राजा जिवंत असतानाच दुसऱ्या गर्भात गेला.

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थि-कृतकन्थापरिग्रहः चिताभस्मरजोलिप्त-मुखबाहूदराङिघ्रकः॥८.

त्याने जुना, गाठीने बांधलेला फाटका कपडा घातला होता, आणि त्याचे तोंड, हात, पोट, पाय आणि पायाचे तळवे चितेच्या राखेने माखलेले होते.

नानामेदो-वसा-मज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता-हारतृप्तिपरायणः॥८.

त्याच्या हातावर आणि बोटांवर वेगवेगळ्या चरबी, मज्जा आणि स्निग्ध पदार्थ लागले होते, आणि तो जड श्वास घेत, अनेक प्रेतांवरचे अन्न खाऊन तृप्त राहत असे.

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः॥८.

मृतांच्या हारांनी डोके सजवलेले, तो रात्रंदिवस झोपत नसे, आणि वारंवार 'हाय हाय' करत ओरडत असे.

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान्॥८.

अशा प्रकारे, बारा महिने शंभर वर्षांसारखे भासत गेले, त्या राजासाठी जो थकला होता आणि नातेवाईकांपासून दूर पडला होता.