मार्कण्डेयपुराणम्

; विश्वामित्र उवाच चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा॥८.

विश्वामित्र म्हणाले : हा चांडाळ तुला पुष्कळ धन द्यायला आला आहे, मग मला सर्व यज्ञदक्षिणा का दिली जात नाही?

; हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् ! सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाले : भगवंत, मी सूर्यवंशात जन्मलेलो आहे, हे मला माहीत आहे, कौशिक. मी धनासाठी चांडाळाचा दास कसा होऊ?

; विश्वामित्र उवाच यदि चण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम्॥८.

विश्वामित्र म्हणाले : जर तू स्वतःला विकून चांडाळाकडून मिळालेले धन योग्य वेळी मला दिले नाहीस, तर मी तुला नक्कीच शाप देईन.

; पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेर्जग्राह विह्वलः॥८.

पक्षी म्हणाले : मग राजा हरिश्चंद्र, चिंता आणि घाबरलेला, 'कृपा करा' असे म्हणत, थरथरत ऋषींच्या पायांना धरतो.

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः॥८.

मी तुमचा दास आहे, दु:खी आहे, घाबरलो आहे आणि विशेष म्हणजे तुमचा भक्त आहे. महर्षे, कृपा करा, चांडाळाशी हे नाते फारच कठीण आहे.

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरो वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः॥८.

माझ्याकडे उरलेल्या संपत्तीने मी तुझ्या आज्ञेप्रमाणे सर्व कामे करीन, हे ऋषिश्रेष्ठ! मी तुझा सेवक होऊन तुझ्या इच्छेप्रमाणे वागेन.

; विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै॥८.

विश्वामित्र म्हणाले: जर तू माझा सेवक होत असशील, तर मी तुला चांडालाला दिले आहे, कारण मी त्याच्याकडून मोठ्या धनराशी घेतली आहे आणि तुला दासभावात दिले आहे.

; पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम्॥८.

पक्षी म्हणाले: हे ऐकताच तो श्वपाक आनंदित झाला, त्याने ते धन विश्वामित्राला दिले आणि राजाला बांधून नेले.

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तमनयन्निजपत्तनम्॥८.

काठीचे फटके बसल्याने त्याची बुद्धी गोंधळली, इंद्रिये व्याकुळ झाली, प्रिय नातेवाईकांपासून दूर झाल्याचा दु:ख त्याला सतावत होते, आणि त्याला चांडालाच्या नगरात नेण्यात आले.

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसंश्चण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत॥८.

यानंतर राजा हरिश्चंद्र चांडालाच्या नगरात राहू लागला आणि सकाळ, दुपार, संध्याकाळी तो हे गाणे गात असे:

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः॥८.

माझ्यासमोर दु:खी चेहरा असलेला मुलगा आणि दु:खी चेहरा असलेली मुलगी दिसली, ती दु:खाने ग्रस्त होऊन मला आठवते; राजा आपल्याला मुक्त करील.

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम्॥८.

माझ्याकडे मिळालेले धन मी ब्राह्मणाला त्याहून अधिक दिले; तरीही ती हरिणदृष्टी माझ्याकडून झालेले मोठे पाप जाणत नाही.

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भर्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चण्डालता चेयमहो दुः खपरम्परा॥८.

राज्य गमावले, मित्र सोडले, पत्नी आणि मुलाचा विक्री केला, आणि आता चांडालपण आले—अरेरे, हे दु:खाचे एकामागून एक ओघ!

एवं स निवसन् नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः॥८.

तो तिथे कायम राहत असताना, आपला प्रिय मुलगा आणि स्वतःइतकीच प्रिय असलेली पत्नी, हे दोघे आणि सर्व काही गमावल्याचे दु:ख त्याच्या मनात सतत राहायचे.

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः॥८.

काही काळाने राजा हरिश्चंद्र चांडालाच्या आज्ञेने मृतांचे वस्त्र गोळा करणारा झाला आणि स्मशानात राहू लागला.

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारिणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम्॥८.

मृतांचे वस्त्र गोळा करणाऱ्या चांडालाने त्याला शिकवले होते, म्हणून तो दिवसरात्र तिथे उभा राहून प्रेत येण्याची वाट पाहू लागला.

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वो भागौ तव वेतनम्॥८.

हे प्रेतावरून मिळणारे धन राजालाही द्यायचे आहे—त्यातील सहावा भाग; तीन भाग माझे, आणि दोन भाग तुझे वेतन.

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा॥८.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर तो मृतांचे घर, जिथे दक्षिणा दिली जाते, त्या वेळी वाराणसीत गेला.

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्॥८.

स्मशानात भयंकर आवाज घुमत होता, शंकराच्या शेकडो गणांनी ते भरलेले होते, प्रेतांचे ढीग पडलेले, दुर्गंधी आणि धुराने व्यापलेले होते.

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्॥८.

पिशाच्च, भूत, वेताळ, डाकिनी, यक्ष यांनी ते भरलेले, गिधाडे आणि कोल्हे यांचा वावर, आणि कुत्र्यांच्या झुंडीने वेढलेले होते.

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम्॥८.

अस्थींचे ढीग, तीव्र दुर्गंध, विविध मृतांच्या आप्तांचे रडणे, आणि भयंकर गोंगाट याने ते स्मशान भरलेले होते.

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर्वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह॥८.

हाय माझा मुलगा! मित्रा! नातेवा! भाऊ! प्रिय! हाय पती! बहीण! आई! मामा! आजोबा!

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रुयते महान्॥८.

आजोबा! बाबा! कुठे गेला आहेस? या रे नातेवा!—अशा प्रकारे रडणाऱ्यांचा मोठा आवाज तिथे ऐकू येतो.

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसंकुलम्॥८.

तेथे जळणारे मांस, चरबी, मज्जा आणि अर्धवट जळालेल्या कातड्याचे ढीग भरलेले होते.

अर्धदग्धाः शवाः श्यामा विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति॥८.

अर्धवट जळलेली काळीशार प्रेतं, उघड्या दातांच्या ओळी दाखवत, जणू काही त्या आगीत पडून हसत आहेत—अशी या देहाची अवस्था आहे.

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रान्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः॥८.

आगीतून पक्ष्यांच्या हाडांच्या ओळींमध्ये चटचट आवाज येत होता, आणि नातेवाईकांच्या आक्रोशात चांडाळांच्या आनंदी आरोळ्या मिसळून ऐकू येत होत्या.

गायतां भूत-वेताल-पिशाचगणः रक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निः स्वनः॥८.

भूत, वेताळ आणि पिशाच्च यांच्या टोळ्या गात असताना, त्यांच्या भीषण गर्जना जणू काही प्रलयासारख्या घुमत होत्या.

महामहिषकारीष-गोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः॥८.

तेथे मोठ्या-मोठ्या म्हशी आणि गायींच्या शेणाचे ढीग, त्यावर उसळलेली राख आणि वर आलेली हाडं पसरलेली होती.

नानोपहारस्त्रग्दीप-काकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते॥८.

विविध नैवेद्य, विखुरलेले दिवे आणि कावळ्यांनी उचललेले अवशेष, असे अनेक आवाजांनी भरलेले ते स्मशान नरकासारखे दिसत होते.