मार्कण्डेयपुराणम्

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः॥८.

विश्वामित्र गेल्यावर राजा भीती आणि दुःखाच्या समुद्रात बुडाला, सर्व बाजूंनी विचार करून, खाली मान घालून मोठ्याने बोलू लागला.

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः॥८.

मी ज्याला धन देऊन विकत घेतले, तो माझा नोकर, तो सूर्य मावळण्यापूर्वी, मी त्याला कशासाठी घेतले ते लवकर सांगावा.

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी॥८.

तेव्हा धर्म, चांडाळाचे रूप घेऊन, घाण वास येणारा, कुरूप, कठोर, दाढीवाला, मोठे दात असलेला आणि भीतीदायक असा त्वरित आला.

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः॥८.

तो काळा, मोठ्या पोटाचा, पिंगट आणि रुखरुखीत डोळ्यांचा, कठोर बोलणारा, पंखांचा गठ्ठा हातात घेतलेला आणि मृतदेहांच्या माळांनी सजलेला होता.

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः॥८.

त्याच्या हातात कवटी, लांब चेहरा, भीषण, वारंवार मोठ्या तोंडाने ओरडणारा, कुत्र्यांच्या झुंडीने वेढलेला, काठी हातात असलेला आणि अतिशय भयंकर दिसणारा होता.

; चण्डाल उवाच अहमर्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान्॥८.

चांडाळ म्हणाला : मी तोच आहे ज्याला तू विकत घेतलास, पटकन सांग, तुला किती किंमतीला—थोड्या का जास्त—मिळवता येईल.

; पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुः शीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः॥८.

पक्षी म्हणाले : त्याला असे क्रूर नजरेने, अत्यंत कठोर आणि वाईट बोलताना पाहून, राजाने विचारले, 'तू कोण आहेस?'

; चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः॥८.

चांडाळ म्हणाला : मला इथे चांडाळ म्हणतात, या नगरात प्रवीर नावाने ओळखतात, मी प्रसिद्ध फाशी देणारा आणि मृतदेहांची वस्त्रे काढणारा आहे.

; हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाले : मला चांडाळाचा दास व्हायला अजिबात आवडणार नाही, ते फारच निंदनीय आहे. शाप आणि आगीत जळणे बरे, पण चांडाळाच्या अधीन जाणे नको.

; पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधैपम्॥८.

पक्षी म्हणाले : तो असे बोलत असताना, तपश्चर्येचा खजिना असलेला विश्वामित्र, राग आणि अपमानाने डोळे मोठे करून, राजाला म्हणाला.

; विश्वामित्र उवाच चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा॥८.

विश्वामित्र म्हणाले : हा चांडाळ तुला पुष्कळ धन द्यायला आला आहे, मग मला सर्व यज्ञदक्षिणा का दिली जात नाही?

; हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् ! सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाले : भगवंत, मी सूर्यवंशात जन्मलेलो आहे, हे मला माहीत आहे, कौशिक. मी धनासाठी चांडाळाचा दास कसा होऊ?

; विश्वामित्र उवाच यदि चण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम्॥८.

विश्वामित्र म्हणाले : जर तू स्वतःला विकून चांडाळाकडून मिळालेले धन योग्य वेळी मला दिले नाहीस, तर मी तुला नक्कीच शाप देईन.

; पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेर्जग्राह विह्वलः॥८.

पक्षी म्हणाले : मग राजा हरिश्चंद्र, चिंता आणि घाबरलेला, 'कृपा करा' असे म्हणत, थरथरत ऋषींच्या पायांना धरतो.

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः॥८.

मी तुमचा दास आहे, दु:खी आहे, घाबरलो आहे आणि विशेष म्हणजे तुमचा भक्त आहे. महर्षे, कृपा करा, चांडाळाशी हे नाते फारच कठीण आहे.

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरो वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः॥८.

माझ्याकडे उरलेल्या संपत्तीने मी तुझ्या आज्ञेप्रमाणे सर्व कामे करीन, हे ऋषिश्रेष्ठ! मी तुझा सेवक होऊन तुझ्या इच्छेप्रमाणे वागेन.

; विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै॥८.

विश्वामित्र म्हणाले: जर तू माझा सेवक होत असशील, तर मी तुला चांडालाला दिले आहे, कारण मी त्याच्याकडून मोठ्या धनराशी घेतली आहे आणि तुला दासभावात दिले आहे.

; पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम्॥८.

पक्षी म्हणाले: हे ऐकताच तो श्वपाक आनंदित झाला, त्याने ते धन विश्वामित्राला दिले आणि राजाला बांधून नेले.

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तमनयन्निजपत्तनम्॥८.

काठीचे फटके बसल्याने त्याची बुद्धी गोंधळली, इंद्रिये व्याकुळ झाली, प्रिय नातेवाईकांपासून दूर झाल्याचा दु:ख त्याला सतावत होते, आणि त्याला चांडालाच्या नगरात नेण्यात आले.

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसंश्चण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत॥८.

यानंतर राजा हरिश्चंद्र चांडालाच्या नगरात राहू लागला आणि सकाळ, दुपार, संध्याकाळी तो हे गाणे गात असे:

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः॥८.

माझ्यासमोर दु:खी चेहरा असलेला मुलगा आणि दु:खी चेहरा असलेली मुलगी दिसली, ती दु:खाने ग्रस्त होऊन मला आठवते; राजा आपल्याला मुक्त करील.

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम्॥८.

माझ्याकडे मिळालेले धन मी ब्राह्मणाला त्याहून अधिक दिले; तरीही ती हरिणदृष्टी माझ्याकडून झालेले मोठे पाप जाणत नाही.

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भर्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चण्डालता चेयमहो दुः खपरम्परा॥८.

राज्य गमावले, मित्र सोडले, पत्नी आणि मुलाचा विक्री केला, आणि आता चांडालपण आले—अरेरे, हे दु:खाचे एकामागून एक ओघ!

एवं स निवसन् नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः॥८.

तो तिथे कायम राहत असताना, आपला प्रिय मुलगा आणि स्वतःइतकीच प्रिय असलेली पत्नी, हे दोघे आणि सर्व काही गमावल्याचे दु:ख त्याच्या मनात सतत राहायचे.

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः॥८.

काही काळाने राजा हरिश्चंद्र चांडालाच्या आज्ञेने मृतांचे वस्त्र गोळा करणारा झाला आणि स्मशानात राहू लागला.

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारिणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम्॥८.

मृतांचे वस्त्र गोळा करणाऱ्या चांडालाने त्याला शिकवले होते, म्हणून तो दिवसरात्र तिथे उभा राहून प्रेत येण्याची वाट पाहू लागला.

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वो भागौ तव वेतनम्॥८.

हे प्रेतावरून मिळणारे धन राजालाही द्यायचे आहे—त्यातील सहावा भाग; तीन भाग माझे, आणि दोन भाग तुझे वेतन.

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा॥८.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर तो मृतांचे घर, जिथे दक्षिणा दिली जाते, त्या वेळी वाराणसीत गेला.

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्॥८.

स्मशानात भयंकर आवाज घुमत होता, शंकराच्या शेकडो गणांनी ते भरलेले होते, प्रेतांचे ढीग पडलेले, दुर्गंधी आणि धुराने व्यापलेले होते.