मार्कण्डेयपुराणम्

वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः । विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च॥१.

वेद आणि शास्त्र यांचा अर्थ समजण्यामध्ये ज्यांची बुद्धी अडथळ्याविना आहे, असे हे पक्षी विंध्य पर्वताच्या गुहांमध्ये राहतात. त्यांची सेवा कर आणि त्यांना विचार.

एवमुक्तस्तदा तेन मार्कण्डेयेन धीमता । प्रत्युवाचर्षिशार्दूलो विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥१.

अशा प्रकारे बुद्धिमान मार्कंडेय यांनी सांगितल्यावर, त्या ऋषिश्रेष्ठाने आश्चर्याने डोळे मोठे करून उत्तर दिले.

जैमिनिरुवाच अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी । यत् पक्षिणस्ते विज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम्॥१.

जैमिनी म्हणाले: हे ब्राह्मण, हे खरोखरच अद्भुत आहे की पक्ष्यांची वाणी माणसासारखी आहे आणि तुझ्या पक्ष्यांनी इतके दुर्मिळ ज्ञान मिळवले आहे.

तिर्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतोऽभवत् । कथञ्च द्रोणतनयाः प्रोच्यन्ते ते पतत्रिणः॥१.

ते जर प्राण्यांच्या जातीमध्ये जन्मले असतील, तर त्यांना हे ज्ञान कसे मिळाले? आणि द्रोणाचे पुत्र हे पक्षी कसे म्हणवले जातात?

कश्च द्रोणः प्रविख्यातो यस्य पुत्रचतुष्टयम् । जातं गुणवतां तेषां धर्मज्ञानं महात्मनाम्॥१.

हा प्रसिद्ध द्रोण कोण आहे, ज्याचे चार पुत्र गुणवान आणि धर्माचे ज्ञान असलेले, मोठ्या आत्म्याचे म्हणून ओळखले जातात?

मार्कण्डेय उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा यद्वृत्तं नन्दने पुरा । शक्रस्याप्यसरसां चैव नारदस्य च सङ्गमे॥१.

मार्कंडेय म्हणाले: लक्षपूर्वक ऐक, पूर्वी नंदनवनात, शक्र आणि नारद यांच्या भेटीत जे घडले ते मी तुला सांगतो.

नारदो नन्दनेऽपश्यत् पुंश्चलीगणमध्यगम् । शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासक्तलोचनम्॥१.

नारदांनी नंदनवनात पाहिले की देवांचा राजा शक्र, स्त्रियांच्या समूहात बसला आहे आणि त्याचे डोळे त्यांच्या चेहऱ्यावर खिळले आहेत.

स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमात्रः शचीपतिः । समुत्तस्थौ स्वकं चास्मै ददावासनमादरात्॥१.

त्या ऋषिवरांनी पाहताच शचीपती शक्र ताबडतोब उठला आणि आदराने त्याला स्वतःचे आसन दिले.

तं दृष्ट्वा बलवृत्रघ्नमुत्थितं त्रिदशाङ्गनाः । प्रणेमुस्ताश्च देवर्षि विनयावनताः स्थिताः॥१.

बलवान वृत्रासुराचा वध करणारा शक्र उठलेला पाहून, त्या देवांगना आणि देवर्षी दोघांनाही नम्रतेने वंदन करून उभ्या राहिल्या.

ताभिरभ्यर्चितः सोऽथ उपविष्टे शतक्रतौ । यथार्हं कृतसम्भाषः कथाश्चक्रे मनोरमाः॥१.

त्यांनी आदराने सत्कार केला आणि शक्राजवळ बसून नारदांनी योग्य रीतीने विचारपूस केली आणि रम्य गोष्टी सांगू लागले.

शक्र उवाच ततः कथान्तरे शक्रस्तमुवाच महामुनिम् । देह्याज्ञां नृत्यतामासां तव याभिमतेति वै॥१.

शक्र म्हणाले: मग गप्पांच्या ओघात शक्र त्या महर्षींना म्हणाले — 'या नर्तिकांपैकी तुला जी हवी असेल, तिला सांग, आज्ञा दे.'

रम्भा वा कर्कशा वाथ उर्वश्यथ तिलोत्तमा । घृताची मेनका वापि यत्र वा भवतो रुचिः॥१.

रंभा, कर्कशा, उर्वशी, तिलोत्तमा, घृताची, मेनका — यापैकी तुला जी आवडते ती निवड.

एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठो वचो शक्रस्य नारदः । विचिन्त्याप्सरसः प्राह विनयावनताः स्थिताः॥१.

शक्राचे हे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ द्विज नारदांनी विचार करून, नम्रतेने उभ्या असलेल्या अप्सरांना सांगितले.

युष्माकमिह सर्वासां रूपौदार्यगुणाधिकम् । आत्मानं मन्यते या तु सा नृत्यतु ममाग्रतः॥१.

इथे उपस्थित असलेल्या सर्वांमध्ये जी स्वतःला रूप, औदार्य आणि गुणांनी श्रेष्ठ समजते, तिने माझ्यासमोर नृत्य करावे.

गुणरूपविहीनायाः सिद्धिर्नाट्यस्य नास्ति वै । चार्वधिष्ठानवन्नृत्यं नृत्यमन्यद्विडम्बनम्॥१.

जिच्यात गुण आणि सौंदर्य नाही, तिला नृत्यात यश मिळत नाही; जसे योग्य पाया नसलेल्या नृत्याला खरी कला नसते, ते फक्त नक्कल असते.

तद्वाक्यसमकालं च एकैकास्ता नतास्ततः । अहं गुणाधिका न त्वं न त्वं चान्याब्रवीदिदम्॥१.

त्या वेळी प्रत्येक अप्सरा वाकून म्हणाली, "मीच गुणांनी श्रेष्ठ आहे, तू नाहीस, आणि दुसरीही नाही," असे सर्वांनी ठामपणे सांगितले.

मार्कण्डेय उवाच तासां संभ्रममालोक्य भगवान् पाकशासनः । पृच्छ्यतां मुनिरित्याह वक्ता यां वो गुणाधिकाम्॥१.

मार्कंडेय म्हणाले— त्यांच्या अस्वस्थतेकडे पाहून, वज्रधारी भगवंत म्हणाले, "मुनिला विचारा; तोच सांगेल की तुमच्यात कोण गुणांनी श्रेष्ठ आहे."

शक्रच्छन्दानुयाताभिः पृष्टस्ताभिः सनारदः । प्रोवाच यत् तदा वाक्यं जैमिने तन्निबोध मे॥१.

इंद्राच्या इच्छेनुसार त्या सर्वांनी नारद मुनिंना विचारले. मग नारदांनी जे काही सांगितले, ते मी तुला सांगतो, जैमिनी, नीट ऐक.

तपस्यन्तं नगेन्द्रस्थं या वः क्षोभयते बलात् । दुर्वाससं मुनिश्रेष्ठं तां वो मन्ये गुणाधिकाम्॥१.

तुमच्यापैकी जी एखादी अप्सरा पर्वतावर तपश्चर्या करणाऱ्या दुर्वासा या श्रेष्ठ मुनिला जबरदस्तीने व्याकुळ करू शकेल, तीच मला गुणांनी श्रेष्ठ वाटते.

मार्कण्डेय उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वा वेपतकन्धराः । अशक्यमेतदस्माकमिति ताश्चक्रिरे कथाः॥१.

मार्कंडेय म्हणाले— हे ऐकून सर्व अप्सरांच्या मानेला थरकाप झाला; "हे आपल्याला शक्य नाही," असे त्या एकमेकींशी बोलू लागल्या.

तत्राप्सरा वपुर्नाम मुनिक्षोभणगर्विता । प्रत्युवाचाद्य यास्यामि यत्रासौ संस्थितो मुनिः॥१.

तेथे वपु नावाची एक अप्सरा, मुनिंना व्याकुळ करण्याच्या सामर्थ्यावर गर्व करून म्हणाली, "आज मी त्या मुनि जिथे आहेत तिथे जाईन."

अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् । स्मरशस्त्रगलद्रश्मिं करिष्यामि कुसारथिम्॥१.

आज मी मदनाच्या मदतीने, ज्याचे बाण कामभावनेने ओतप्रोत आहेत, त्या इंद्रियांना वश करणाऱ्या मुनिला जिंकून दाखवीन.

ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः । तमप्यद्य करिष्यामि कामबाणक्षतान्तरम्॥१.

ब्रह्मा असो, जनार्दन असो किंवा नीलकंठ असो, आज मी त्यांनाही कामदेवाच्या बाणांनी जखमी करू शकते.

इत्युक्त्वा प्रजगामाथ प्रालेयाद्रिं वपुस्तदा । मुनेस्तपः प्रभावेण प्रशान्तश्वापदाश्रमम्॥१.

असे म्हणून वपु त्या वेळी हिमालयाकडे गेली, जिथे त्या मुनिंच्या तपश्चर्येच्या प्रभावामुळे जंगली प्राणीही शांत होते.

स पुंस्कोकिलमाधुर्या यत्रास्ते स महामुनिः । क्रोशमात्रं स्थिता तस्मादगायत वराप्सराः॥१.

जिथे तो महान मुनी, नर कोकिळाच्या गाण्यासारखा मधुर, वास करत होता, तिथे त्या उत्तम अप्सरा थोड्या अंतरावर उभ्या राहून गाऊ लागल्या.

तद्गीतध्वनिमाकर्ण्य मुनिर्विस्मितमानसः । जगाम तत्र यत्रास्ते सा बाला रुचिरानना॥१.

त्या गाण्याचा आवाज ऐकून, मुनी आश्चर्यचकित मनाने तिथे गेला, जिथे ती सुंदर चेहऱ्याची कन्या उभी होती.

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं मुनिः संस्तभ्य मानसम् । क्षोभणायागतां ज्ञात्वा कोपामर्षसन्वितः॥१.

तिला सर्वांग सुंदर पाहून, मुनीने आपले मन आवरले; तिने आपली तपश्चर्या भंगवायला आली आहे हे ओळखून तो रागाने आणि खिन्नतेने भरून गेला.

उवाचेदं ततो वाक्यं महर्षिस्तां महातपाः॥१.

मग त्या महान तपस्वी ऋषीने तिला हे शब्द सांगितले.

यस्माद्दुः खार्जितस्येह तपसो विध्नकारणात् । आगतासि मदोन्मत्ते मम दुः खाय खेचरि॥१.

हे आकाशात संचार करणाऱ्या, अहंकाराने भरलेल्या अप्सरे, माझ्या कठीण तपश्चर्येला विघ्न घालायला तू आलीस, त्यामुळे तू मला दुःख दिलेस.