मार्कण्डेयपुराणम्

; राजपत्न्युवाच मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति॥८.

राजपत्नी म्हणाली, 'आर्य, मला सोड जरा, मला माझ्या मुलाकडे पाहू दे. पुन्हा त्याला पाहण्याचा योग मला मिळणं कठीण आहे.'

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना॥८.

माझ्या मुला, पाहा, मी आता दासी व्हायला नेली जातेय. राजपुत्रा, मला हात लावू नकोस, मी आता तुझ्या स्पर्शाला पात्र नाही.

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः॥८.

तेव्हा तो मुलगा अचानक आईला ओढून नेताना पाहून, डोळ्यात पाणी आणून 'आई!' असं ओरडत रडत तिच्यामागे धावला.

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदा । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम्॥८.

तो मुलगा जवळ आला तेव्हा त्या ब्राह्मणाने रागाने त्याला पायाने मारलं. तरीही तो 'आई!' असं म्हणत राहिला आणि आईला सोडली नाही.

; राजपत्न्युवाच प्रसादं कुरु में नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिका॥८.

राजपत्नी म्हणाली, 'नाथा, माझ्यावर कृपा करा. या मुलालाही विकत घ्या. मी जरी तुमची दासी झाले, तरी या मुलाशिवाय मी काही करू शकत नाही.'

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम्॥८.

माझ्या या अल्पभाग्याला दया दाखवा. मला माझ्या मुलासोबत ठेवा, जशी गाय वासरासोबत असते.

; ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः॥८.

ब्राह्मण म्हणाला, 'हे धन घ्या आणि हा मुलगा मला द्या. स्त्री-पुरुषांच्या धर्मशास्त्रानुसार किंमत ठरलेली आहे — शंभर, हजार, लक्ष किंवा कोटी कितीही असो.'

; पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत्॥८.

पक्ष्यांनी सांगितले, 'ते धन वरच्या वस्त्रात बांधून, मुलाला आईसोबत घेऊन, दोघांना एकत्र बांधलं.'

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्या-पुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुः खार्तो निः श्वस्योष्णं पुनः पुनः॥८.

पत्नी आणि मुलगा नेले जाताना पाहून तो राजा फार दुःखी झाला. त्याच्या मनात प्रचंड वेदना दाटल्या आणि तो पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत रडू लागला.

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता॥८.

जिला पूर्वी वारा, सूर्य किंवा दुसरे कुणीही पाहिले नव्हते, तीच माझी पत्नी आज दासी झाली आहे.

सूर्यवंशप्रसूतोऽयं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम्॥८.

सूर्यवंशात जन्मलेला, नाजूक हातांची बोटं असलेला हा मुलगा आज विकला गेला — माझ्या या वाईट बुद्धीला लाज वाटावी.

हा प्रिये ! हा शिशो ! नत्स ! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक्॥८.

अगं प्रिये! अगं मुला! अगं नाथा! माझ्या दुष्ट वागण्यामुळे तुम्ही या दैवाच्या अधीन अवस्थेला पोहोचलात, आणि तरी मी मेलो नाही — मला खरंच लाज वाटते.

; पक्षिण ऊचुः एवं विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः॥८.

पक्ष्यांनी सांगितले, 'राजा अशा प्रकारे विलाप करत असताना, तो ब्राह्मण झाडांच्या आणि उंच घरांच्या आडून दोघांना घेऊन लगेचच नाहीसा झाला.'

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम्॥८.

नंतर विश्वामित्र तेथे आला आणि राजाकडे धन मागितले. हरिश्चंद्राने ते धन त्याला दिलं.

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत्॥८.

पत्नी आणि मुलाला विकून मिळालेलं ते थोडंसं धन पाहून, दुःखाने भरलेल्या राजाला कौशिक ऋषींनी रागाने बोलावलं.

क्षत्रबन्धो ! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत् क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम्॥८.

'क्षत्रिय! जर तुला वाटत असेल की हीच माझ्यासाठी योग्य दक्षिणा आहे, तर लगेच माझं खरं सामर्थ्य पाहा.'

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च॥८.

'इथे माझ्या कठोर तपस्येचं, शुद्ध ब्राह्मण्याचं, प्रचंड सामर्थ्याचं आणि निर्दोष अध्ययनाचं सामर्थ्य आहे.'

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः॥८.

भगवंत, मी तुम्हाला दुसरा दास देईन, थोडा वेळ थांबा. आत्ता माझी पत्नी विकली गेली आहे आणि माझा मुलगा अजून लहान आहे.

; विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया॥८.

विश्वामित्र म्हणाले : राजन, दिवसाचा चौथा भाग उरला आहे, एवढाच मी थांबीन. यापुढे काही बोलू नकोस.

; पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ॥८.

पक्षी म्हणाले : राजाला असे कठोर आणि निर्दयी बोलून, तो धन घेऊन, रागाने कौशिक लगेच निघून गेला.

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः॥८.

विश्वामित्र गेल्यावर राजा भीती आणि दुःखाच्या समुद्रात बुडाला, सर्व बाजूंनी विचार करून, खाली मान घालून मोठ्याने बोलू लागला.

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः॥८.

मी ज्याला धन देऊन विकत घेतले, तो माझा नोकर, तो सूर्य मावळण्यापूर्वी, मी त्याला कशासाठी घेतले ते लवकर सांगावा.

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी॥८.

तेव्हा धर्म, चांडाळाचे रूप घेऊन, घाण वास येणारा, कुरूप, कठोर, दाढीवाला, मोठे दात असलेला आणि भीतीदायक असा त्वरित आला.

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः॥८.

तो काळा, मोठ्या पोटाचा, पिंगट आणि रुखरुखीत डोळ्यांचा, कठोर बोलणारा, पंखांचा गठ्ठा हातात घेतलेला आणि मृतदेहांच्या माळांनी सजलेला होता.

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः॥८.

त्याच्या हातात कवटी, लांब चेहरा, भीषण, वारंवार मोठ्या तोंडाने ओरडणारा, कुत्र्यांच्या झुंडीने वेढलेला, काठी हातात असलेला आणि अतिशय भयंकर दिसणारा होता.

; चण्डाल उवाच अहमर्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान्॥८.

चांडाळ म्हणाला : मी तोच आहे ज्याला तू विकत घेतलास, पटकन सांग, तुला किती किंमतीला—थोड्या का जास्त—मिळवता येईल.

; पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुः शीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः॥८.

पक्षी म्हणाले : त्याला असे क्रूर नजरेने, अत्यंत कठोर आणि वाईट बोलताना पाहून, राजाने विचारले, 'तू कोण आहेस?'

; चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः॥८.

चांडाळ म्हणाला : मला इथे चांडाळ म्हणतात, या नगरात प्रवीर नावाने ओळखतात, मी प्रसिद्ध फाशी देणारा आणि मृतदेहांची वस्त्रे काढणारा आहे.

; हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाले : मला चांडाळाचा दास व्हायला अजिबात आवडणार नाही, ते फारच निंदनीय आहे. शाप आणि आगीत जळणे बरे, पण चांडाळाच्या अधीन जाणे नको.