मार्कण्डेयपुराणम्

यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत्॥८.

'मी हे कठोर शब्द बोलू शकतो का?' असे म्हणून, तो दुःखी राजा पत्नीला घेऊन नगरात गेला. त्याचे डोळे आणि घसा अश्रूंनी भरले होते, आणि त्याने पुढील शब्द उच्चारले.

; राजोवाच भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः॥८.

राजा म्हणाला, 'अहो, सर्व नगरवासीयांनो, माझे बोलणे ऐका. का विचारता, 'तू कोण आहेस?' मी निर्दयी आणि अमानुष आहे.'

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम्॥८.

'मी राक्षसासारखा कठोर आहे, किंवा त्याहूनही पापी. कारण मी माझ्या प्रियतमेची विक्री करायला आलो आहे, पण तरीही मी स्वतःचा प्राण सोडत नाही.'

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रीवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम्॥८.

'तुमच्यापैकी कोणाला एखाद्या दासीची गरज असेल, जी मला प्राणाहूनही प्रिय आहे, तर लवकर सांगा, तोपर्यंत मी हे सहन करू शकतो.'

; पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः॥८.

तेव्हा एक वृद्ध ब्राह्मण पुढे आला आणि राजाला म्हणाला, 'माझ्याकडे ती दासी म्हणून दे. मी खरेदीदार आहे आणि मी किंमत देईन.'

अस्ति मे वित्तमस्तोकं सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे॥८.

'माझ्याकडे थोडे धन आहे, आणि माझी प्रिया फारच नाजूक आहे; ती घरकाम करू शकत नाही, म्हणून ती मला दे.'

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम्॥८.

'तुझ्या पत्नीच्या काम करण्याच्या ताकदी, वय, रूप आणि स्वभावानुसार हे धन योग्य आहे; ते घे आणि ती स्त्री मला दे.'

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुः खान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत्॥८.

ब्राह्मणाने असे म्हटल्यावर, हरिश्चंद्र राजाचे मन दुःखाने फाटून गेले आणि तो काहीच बोलू शकला नाही.

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत्॥८.

मग त्या ब्राह्मणाने आपला पैसा वस्त्राच्या टोकाला घट्ट बांधला, राणीचे केस पकडले आणि तिला ओढत नेले.

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः॥८.

रोहिताश्वानेसुद्धा आईला ओढून नेताना पाहून रडायला सुरुवात केली. कावळ्याच्या पंखासारखे केस असलेल्या त्या लहानग्याने हाताने तिच्या साडीचा तुकडा घट्ट धरला.

; राजपत्न्युवाच मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति॥८.

राजपत्नी म्हणाली, 'आर्य, मला सोड जरा, मला माझ्या मुलाकडे पाहू दे. पुन्हा त्याला पाहण्याचा योग मला मिळणं कठीण आहे.'

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना॥८.

माझ्या मुला, पाहा, मी आता दासी व्हायला नेली जातेय. राजपुत्रा, मला हात लावू नकोस, मी आता तुझ्या स्पर्शाला पात्र नाही.

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः॥८.

तेव्हा तो मुलगा अचानक आईला ओढून नेताना पाहून, डोळ्यात पाणी आणून 'आई!' असं ओरडत रडत तिच्यामागे धावला.

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदा । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम्॥८.

तो मुलगा जवळ आला तेव्हा त्या ब्राह्मणाने रागाने त्याला पायाने मारलं. तरीही तो 'आई!' असं म्हणत राहिला आणि आईला सोडली नाही.

; राजपत्न्युवाच प्रसादं कुरु में नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिका॥८.

राजपत्नी म्हणाली, 'नाथा, माझ्यावर कृपा करा. या मुलालाही विकत घ्या. मी जरी तुमची दासी झाले, तरी या मुलाशिवाय मी काही करू शकत नाही.'

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम्॥८.

माझ्या या अल्पभाग्याला दया दाखवा. मला माझ्या मुलासोबत ठेवा, जशी गाय वासरासोबत असते.

; ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः॥८.

ब्राह्मण म्हणाला, 'हे धन घ्या आणि हा मुलगा मला द्या. स्त्री-पुरुषांच्या धर्मशास्त्रानुसार किंमत ठरलेली आहे — शंभर, हजार, लक्ष किंवा कोटी कितीही असो.'

; पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत्॥८.

पक्ष्यांनी सांगितले, 'ते धन वरच्या वस्त्रात बांधून, मुलाला आईसोबत घेऊन, दोघांना एकत्र बांधलं.'

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्या-पुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुः खार्तो निः श्वस्योष्णं पुनः पुनः॥८.

पत्नी आणि मुलगा नेले जाताना पाहून तो राजा फार दुःखी झाला. त्याच्या मनात प्रचंड वेदना दाटल्या आणि तो पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत रडू लागला.

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता॥८.

जिला पूर्वी वारा, सूर्य किंवा दुसरे कुणीही पाहिले नव्हते, तीच माझी पत्नी आज दासी झाली आहे.

सूर्यवंशप्रसूतोऽयं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम्॥८.

सूर्यवंशात जन्मलेला, नाजूक हातांची बोटं असलेला हा मुलगा आज विकला गेला — माझ्या या वाईट बुद्धीला लाज वाटावी.

हा प्रिये ! हा शिशो ! नत्स ! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक्॥८.

अगं प्रिये! अगं मुला! अगं नाथा! माझ्या दुष्ट वागण्यामुळे तुम्ही या दैवाच्या अधीन अवस्थेला पोहोचलात, आणि तरी मी मेलो नाही — मला खरंच लाज वाटते.

; पक्षिण ऊचुः एवं विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः॥८.

पक्ष्यांनी सांगितले, 'राजा अशा प्रकारे विलाप करत असताना, तो ब्राह्मण झाडांच्या आणि उंच घरांच्या आडून दोघांना घेऊन लगेचच नाहीसा झाला.'

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम्॥८.

नंतर विश्वामित्र तेथे आला आणि राजाकडे धन मागितले. हरिश्चंद्राने ते धन त्याला दिलं.

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत्॥८.

पत्नी आणि मुलाला विकून मिळालेलं ते थोडंसं धन पाहून, दुःखाने भरलेल्या राजाला कौशिक ऋषींनी रागाने बोलावलं.

क्षत्रबन्धो ! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत् क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम्॥८.

'क्षत्रिय! जर तुला वाटत असेल की हीच माझ्यासाठी योग्य दक्षिणा आहे, तर लगेच माझं खरं सामर्थ्य पाहा.'

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च॥८.

'इथे माझ्या कठोर तपस्येचं, शुद्ध ब्राह्मण्याचं, प्रचंड सामर्थ्याचं आणि निर्दोष अध्ययनाचं सामर्थ्य आहे.'

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः॥८.

भगवंत, मी तुम्हाला दुसरा दास देईन, थोडा वेळ थांबा. आत्ता माझी पत्नी विकली गेली आहे आणि माझा मुलगा अजून लहान आहे.

; विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया॥८.

विश्वामित्र म्हणाले : राजन, दिवसाचा चौथा भाग उरला आहे, एवढाच मी थांबीन. यापुढे काही बोलू नकोस.