मार्कण्डेयपुराणम्

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः॥८.

राजा शुद्धीवर आला आणि विश्वामित्राकडे पाहिलं; पण पुन्हा त्याला मूर्च्छा आली, आणि त्या वेळी ऋषी रागावले.

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे॥८.

त्याने राजाला धीर दिला आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाला, 'राजा, जर तुला धर्माची जाणीव असेल तर माझी दक्षिणा मला दे.'

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः॥८.

सत्यामुळे सूर्य तेजाने चमकतो, सत्यावर पृथ्वी उभी आहे. सत्यच श्रेष्ठ धर्म आहे, आणि स्वर्गही सत्यावर आधारलेला आहे.

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते॥८.

जर हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य एका तराजूत ठेवले, तर सत्यच त्या हजार अश्वमेधांपेक्षा श्रेष्ठ ठरेल.

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्त्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि॥८.

किंवा, या मधुर भाषणाचा मला काय उपयोग? जो दरिद्री, पापी मनाचा, निर्दयी आणि खोटे बोलणारा आहे, त्याच्याशी बोलून काय साधणार?

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि॥८.

राजा, तुझ्या हातात सत्ता आहे, म्हणून ऐक. आज जर तू मला दक्षिणा दिली नाहीस, तर—

अस्ताचलं प्रयातेर्ऽके शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः॥८.

'सूर्य जेव्हा पश्चिम डोंगरामागे मावळेल, तेव्हा मी तुला शाप देईन, आणि मग ते नक्कीच घडेल.' असे म्हणून तो ब्राह्मण निघून गेला आणि राजा भीतीने थरथरू लागला.

कान्दिग्भूतोऽधमो निः स्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम॥८.

दुःखी, अपमानित, सर्वस्व गमावलेला आणि ब्राह्मणाच्या कठोर शब्दांनी त्रस्त झालेला राजा असताना, त्याची पत्नी पुन्हा म्हणाली, 'माझे म्हणणे ऐक आणि तसे कर.'

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमानस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः॥८.

'शापाच्या ज्वाळेत जळून तुझे आयुष्य संपू नये.' अशा प्रकारे पत्नीने पुन्हा पुन्हा आग्रह केला.

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यद् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम्

राजा म्हणाला, 'भद्रे, मी तुला विकण्याचा निर्णय घेतो, जरी हे निर्दयी आहे. जे क्रूर माणसेही करू शकत नाहीत, ते मी करतो.'

यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत्॥८.

'मी हे कठोर शब्द बोलू शकतो का?' असे म्हणून, तो दुःखी राजा पत्नीला घेऊन नगरात गेला. त्याचे डोळे आणि घसा अश्रूंनी भरले होते, आणि त्याने पुढील शब्द उच्चारले.

; राजोवाच भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः॥८.

राजा म्हणाला, 'अहो, सर्व नगरवासीयांनो, माझे बोलणे ऐका. का विचारता, 'तू कोण आहेस?' मी निर्दयी आणि अमानुष आहे.'

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम्॥८.

'मी राक्षसासारखा कठोर आहे, किंवा त्याहूनही पापी. कारण मी माझ्या प्रियतमेची विक्री करायला आलो आहे, पण तरीही मी स्वतःचा प्राण सोडत नाही.'

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रीवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम्॥८.

'तुमच्यापैकी कोणाला एखाद्या दासीची गरज असेल, जी मला प्राणाहूनही प्रिय आहे, तर लवकर सांगा, तोपर्यंत मी हे सहन करू शकतो.'

; पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः॥८.

तेव्हा एक वृद्ध ब्राह्मण पुढे आला आणि राजाला म्हणाला, 'माझ्याकडे ती दासी म्हणून दे. मी खरेदीदार आहे आणि मी किंमत देईन.'

अस्ति मे वित्तमस्तोकं सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे॥८.

'माझ्याकडे थोडे धन आहे, आणि माझी प्रिया फारच नाजूक आहे; ती घरकाम करू शकत नाही, म्हणून ती मला दे.'

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम्॥८.

'तुझ्या पत्नीच्या काम करण्याच्या ताकदी, वय, रूप आणि स्वभावानुसार हे धन योग्य आहे; ते घे आणि ती स्त्री मला दे.'

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुः खान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत्॥८.

ब्राह्मणाने असे म्हटल्यावर, हरिश्चंद्र राजाचे मन दुःखाने फाटून गेले आणि तो काहीच बोलू शकला नाही.

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत्॥८.

मग त्या ब्राह्मणाने आपला पैसा वस्त्राच्या टोकाला घट्ट बांधला, राणीचे केस पकडले आणि तिला ओढत नेले.

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः॥८.

रोहिताश्वानेसुद्धा आईला ओढून नेताना पाहून रडायला सुरुवात केली. कावळ्याच्या पंखासारखे केस असलेल्या त्या लहानग्याने हाताने तिच्या साडीचा तुकडा घट्ट धरला.

; राजपत्न्युवाच मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति॥८.

राजपत्नी म्हणाली, 'आर्य, मला सोड जरा, मला माझ्या मुलाकडे पाहू दे. पुन्हा त्याला पाहण्याचा योग मला मिळणं कठीण आहे.'

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना॥८.

माझ्या मुला, पाहा, मी आता दासी व्हायला नेली जातेय. राजपुत्रा, मला हात लावू नकोस, मी आता तुझ्या स्पर्शाला पात्र नाही.

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः॥८.

तेव्हा तो मुलगा अचानक आईला ओढून नेताना पाहून, डोळ्यात पाणी आणून 'आई!' असं ओरडत रडत तिच्यामागे धावला.

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदा । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम्॥८.

तो मुलगा जवळ आला तेव्हा त्या ब्राह्मणाने रागाने त्याला पायाने मारलं. तरीही तो 'आई!' असं म्हणत राहिला आणि आईला सोडली नाही.

; राजपत्न्युवाच प्रसादं कुरु में नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिका॥८.

राजपत्नी म्हणाली, 'नाथा, माझ्यावर कृपा करा. या मुलालाही विकत घ्या. मी जरी तुमची दासी झाले, तरी या मुलाशिवाय मी काही करू शकत नाही.'

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम्॥८.

माझ्या या अल्पभाग्याला दया दाखवा. मला माझ्या मुलासोबत ठेवा, जशी गाय वासरासोबत असते.

; ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः॥८.

ब्राह्मण म्हणाला, 'हे धन घ्या आणि हा मुलगा मला द्या. स्त्री-पुरुषांच्या धर्मशास्त्रानुसार किंमत ठरलेली आहे — शंभर, हजार, लक्ष किंवा कोटी कितीही असो.'

; पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत्॥८.

पक्ष्यांनी सांगितले, 'ते धन वरच्या वस्त्रात बांधून, मुलाला आईसोबत घेऊन, दोघांना एकत्र बांधलं.'

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्या-पुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुः खार्तो निः श्वस्योष्णं पुनः पुनः॥८.

पत्नी आणि मुलगा नेले जाताना पाहून तो राजा फार दुःखी झाला. त्याच्या मनात प्रचंड वेदना दाटल्या आणि तो पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत रडू लागला.