मार्कण्डेयपुराणम्

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुः खिता॥८.

जमिनीवर पडलेला हरिश्चंद्र राजा पाहून, त्याची राणी फार दुःखी होऊन करुणेने म्हणाली.

; पत्न्युवाच हा महारजा कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः॥८.

पत्नी म्हणाली, "हाय, महाराजा! कोणते संकट तुझ्यावर आलं, की राजसिंहासनावर झोपणारा तू आज जमिनीवर पडला आहेस?"

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः॥८.

ज्याच्याकडे कोट्यवधी गायींचं संपत्ती होतं, ब्राह्मणांनी न वाईट मानलेलं, तो पृथ्वीचा स्वामी, माझा पती, आज जमिनीवर झोपलेला आहे.

हा कष्टं किं तवानेन कृतं देव ! महीक्षिता । यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम्॥८.

हाय, काय पाप केलंस, राजन, की इंद्र आणि उपेंद्रासारखा असलेला तू आज अशी दीन अवस्था भोगतो आहेस?

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुः खमहाभारेणासह्येन निपीडिता॥८.

असं म्हणून ती सुंदर कंबरेची स्त्रीही, पतीच्या दुःखाच्या ओझ्याने नडून, मूर्च्छित होऊन खाली पडली.

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुः खितः॥८.

आईवडील असेच जमिनीवर पडलेले पाहून, तो लहान मुलगा, प्रचंड उपासमारीने त्रस्त होऊन, दुःखाने बोलू लागला.

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद । क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा॥८.

बाबा, बाबा! मला जेवायला दे! आई, आई! मला काहीतरी खायला दे! मला फार भूक लागली आहे, माझी जीभ कोरडी पडली आहे.

; पक्षिण ऊचुः एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम्॥८.

एवढ्यात, महातपस्वी विश्वामित्र तेथे आले; त्यांनी हरिश्चंद्र राजाला जमिनीवर मूर्च्छित पडलेला पाहिला.

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोतिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम्॥८.

त्यांनी पाण्याचा शिंपडून राजाला जागं केलं आणि म्हणाले, "उठा, उठाच, राजेंद्र! आता इच्छित दक्षिणा द्या."

ऋणं धारयतो दुः खमहन्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतेन वारिणा॥८.

ज्याच्यावर कर्ज असतं, त्याचं दुःख दिवसेंदिवस वाढतं; तसंच, थंड पाण्याने शुद्धीवर आलेल्या राजाला असं सांगितलं.

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः॥८.

राजा शुद्धीवर आला आणि विश्वामित्राकडे पाहिलं; पण पुन्हा त्याला मूर्च्छा आली, आणि त्या वेळी ऋषी रागावले.

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे॥८.

त्याने राजाला धीर दिला आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाला, 'राजा, जर तुला धर्माची जाणीव असेल तर माझी दक्षिणा मला दे.'

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः॥८.

सत्यामुळे सूर्य तेजाने चमकतो, सत्यावर पृथ्वी उभी आहे. सत्यच श्रेष्ठ धर्म आहे, आणि स्वर्गही सत्यावर आधारलेला आहे.

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते॥८.

जर हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य एका तराजूत ठेवले, तर सत्यच त्या हजार अश्वमेधांपेक्षा श्रेष्ठ ठरेल.

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्त्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि॥८.

किंवा, या मधुर भाषणाचा मला काय उपयोग? जो दरिद्री, पापी मनाचा, निर्दयी आणि खोटे बोलणारा आहे, त्याच्याशी बोलून काय साधणार?

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि॥८.

राजा, तुझ्या हातात सत्ता आहे, म्हणून ऐक. आज जर तू मला दक्षिणा दिली नाहीस, तर—

अस्ताचलं प्रयातेर्ऽके शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः॥८.

'सूर्य जेव्हा पश्चिम डोंगरामागे मावळेल, तेव्हा मी तुला शाप देईन, आणि मग ते नक्कीच घडेल.' असे म्हणून तो ब्राह्मण निघून गेला आणि राजा भीतीने थरथरू लागला.

कान्दिग्भूतोऽधमो निः स्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम॥८.

दुःखी, अपमानित, सर्वस्व गमावलेला आणि ब्राह्मणाच्या कठोर शब्दांनी त्रस्त झालेला राजा असताना, त्याची पत्नी पुन्हा म्हणाली, 'माझे म्हणणे ऐक आणि तसे कर.'

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमानस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः॥८.

'शापाच्या ज्वाळेत जळून तुझे आयुष्य संपू नये.' अशा प्रकारे पत्नीने पुन्हा पुन्हा आग्रह केला.

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यद् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम्

राजा म्हणाला, 'भद्रे, मी तुला विकण्याचा निर्णय घेतो, जरी हे निर्दयी आहे. जे क्रूर माणसेही करू शकत नाहीत, ते मी करतो.'

यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत्॥८.

'मी हे कठोर शब्द बोलू शकतो का?' असे म्हणून, तो दुःखी राजा पत्नीला घेऊन नगरात गेला. त्याचे डोळे आणि घसा अश्रूंनी भरले होते, आणि त्याने पुढील शब्द उच्चारले.

; राजोवाच भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः॥८.

राजा म्हणाला, 'अहो, सर्व नगरवासीयांनो, माझे बोलणे ऐका. का विचारता, 'तू कोण आहेस?' मी निर्दयी आणि अमानुष आहे.'

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम्॥८.

'मी राक्षसासारखा कठोर आहे, किंवा त्याहूनही पापी. कारण मी माझ्या प्रियतमेची विक्री करायला आलो आहे, पण तरीही मी स्वतःचा प्राण सोडत नाही.'

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रीवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम्॥८.

'तुमच्यापैकी कोणाला एखाद्या दासीची गरज असेल, जी मला प्राणाहूनही प्रिय आहे, तर लवकर सांगा, तोपर्यंत मी हे सहन करू शकतो.'

; पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः॥८.

तेव्हा एक वृद्ध ब्राह्मण पुढे आला आणि राजाला म्हणाला, 'माझ्याकडे ती दासी म्हणून दे. मी खरेदीदार आहे आणि मी किंमत देईन.'

अस्ति मे वित्तमस्तोकं सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे॥८.

'माझ्याकडे थोडे धन आहे, आणि माझी प्रिया फारच नाजूक आहे; ती घरकाम करू शकत नाही, म्हणून ती मला दे.'

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम्॥८.

'तुझ्या पत्नीच्या काम करण्याच्या ताकदी, वय, रूप आणि स्वभावानुसार हे धन योग्य आहे; ते घे आणि ती स्त्री मला दे.'

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुः खान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत्॥८.

ब्राह्मणाने असे म्हटल्यावर, हरिश्चंद्र राजाचे मन दुःखाने फाटून गेले आणि तो काहीच बोलू शकला नाही.

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत्॥८.

मग त्या ब्राह्मणाने आपला पैसा वस्त्राच्या टोकाला घट्ट बांधला, राणीचे केस पकडले आणि तिला ओढत नेले.