मार्कण्डेयपुराणम्

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यं यस्य वाक्यमकारणम्॥८.

अग्निहोत्र किंवा सर्व दान-धर्म केले तरी, ज्याचे वचन पूर्ण होत नाही त्याच्या सर्व कर्मांचे फळ व्यर्थ जाते.

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम्॥८.

धर्मशास्त्रात ज्ञानी लोकांनी सत्याला सर्वश्रेष्ठ म्हटले आहे; संकटातून बाहेर पडण्यासाठी असत्य तात्पुरते उपयोगी पडते, पण अस्थिर मनाच्या माणसाला ते अधःपाताकडे नेते.

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत्॥८.

सात अश्वमेध आणि राजसूय यज्ञ केल्यानंतरही, राजा जर एकदाच असत्य बोलेल तर तो स्वर्गातून खाली पडतो.

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः॥८.

राजा, माझं मूल जन्माला आलं असं म्हणून ती रडू लागली; तिच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, तेव्हा राजाने तिला असे सांगितले.

; हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाला, "सावध रहा, सती! दुःख सोड. मूल जिवंत आहे. तुला काही बोलायचं असेल तर सांग, गजगामीनी."

; पत्न्युवाच राजन् जातमपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम्॥८.

पत्नी म्हणाली, "राजा, माझं मूल जन्माला आलं. सती स्त्रियांसाठी पुत्र हीच खरी कमाई असते. म्हणून, मला धनासह ब्राह्मणाला दक्षिणा म्हणून द्या."

; पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुः खितः॥८.

हे शब्द ऐकून राजा गोंधळून गेला; शुद्धीवर आल्यावर तो फार दुःखी होऊन रडू लागला.

महद्दुः खमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः॥८.

हे फार मोठं दुःख आहे, सखी, की तू असं बोलतेस. पूर्वीचे तुझे हास्य आणि गोड बोलणे या पापी माणसासाठी विसरलीस का?

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम्॥८.

हाय हाय! शुद्ध हास्य असणारी, तुझ्या तोंडून असं बोलणं कसं जमलं? आणि मीही असं कठीण बोलणं कसं बोलू?

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद् ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः॥८.

असं म्हणून तो श्रेष्ठ पुरुष, 'छी छी' असं वारंवार म्हणत, मूर्च्छित होऊन जमिनीवर कोसळला.

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुः खिता॥८.

जमिनीवर पडलेला हरिश्चंद्र राजा पाहून, त्याची राणी फार दुःखी होऊन करुणेने म्हणाली.

; पत्न्युवाच हा महारजा कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः॥८.

पत्नी म्हणाली, "हाय, महाराजा! कोणते संकट तुझ्यावर आलं, की राजसिंहासनावर झोपणारा तू आज जमिनीवर पडला आहेस?"

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः॥८.

ज्याच्याकडे कोट्यवधी गायींचं संपत्ती होतं, ब्राह्मणांनी न वाईट मानलेलं, तो पृथ्वीचा स्वामी, माझा पती, आज जमिनीवर झोपलेला आहे.

हा कष्टं किं तवानेन कृतं देव ! महीक्षिता । यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम्॥८.

हाय, काय पाप केलंस, राजन, की इंद्र आणि उपेंद्रासारखा असलेला तू आज अशी दीन अवस्था भोगतो आहेस?

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुः खमहाभारेणासह्येन निपीडिता॥८.

असं म्हणून ती सुंदर कंबरेची स्त्रीही, पतीच्या दुःखाच्या ओझ्याने नडून, मूर्च्छित होऊन खाली पडली.

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुः खितः॥८.

आईवडील असेच जमिनीवर पडलेले पाहून, तो लहान मुलगा, प्रचंड उपासमारीने त्रस्त होऊन, दुःखाने बोलू लागला.

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद । क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा॥८.

बाबा, बाबा! मला जेवायला दे! आई, आई! मला काहीतरी खायला दे! मला फार भूक लागली आहे, माझी जीभ कोरडी पडली आहे.

; पक्षिण ऊचुः एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम्॥८.

एवढ्यात, महातपस्वी विश्वामित्र तेथे आले; त्यांनी हरिश्चंद्र राजाला जमिनीवर मूर्च्छित पडलेला पाहिला.

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोतिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम्॥८.

त्यांनी पाण्याचा शिंपडून राजाला जागं केलं आणि म्हणाले, "उठा, उठाच, राजेंद्र! आता इच्छित दक्षिणा द्या."

ऋणं धारयतो दुः खमहन्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतेन वारिणा॥८.

ज्याच्यावर कर्ज असतं, त्याचं दुःख दिवसेंदिवस वाढतं; तसंच, थंड पाण्याने शुद्धीवर आलेल्या राजाला असं सांगितलं.

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः॥८.

राजा शुद्धीवर आला आणि विश्वामित्राकडे पाहिलं; पण पुन्हा त्याला मूर्च्छा आली, आणि त्या वेळी ऋषी रागावले.

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे॥८.

त्याने राजाला धीर दिला आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाला, 'राजा, जर तुला धर्माची जाणीव असेल तर माझी दक्षिणा मला दे.'

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः॥८.

सत्यामुळे सूर्य तेजाने चमकतो, सत्यावर पृथ्वी उभी आहे. सत्यच श्रेष्ठ धर्म आहे, आणि स्वर्गही सत्यावर आधारलेला आहे.

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते॥८.

जर हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य एका तराजूत ठेवले, तर सत्यच त्या हजार अश्वमेधांपेक्षा श्रेष्ठ ठरेल.

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्त्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि॥८.

किंवा, या मधुर भाषणाचा मला काय उपयोग? जो दरिद्री, पापी मनाचा, निर्दयी आणि खोटे बोलणारा आहे, त्याच्याशी बोलून काय साधणार?

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि॥८.

राजा, तुझ्या हातात सत्ता आहे, म्हणून ऐक. आज जर तू मला दक्षिणा दिली नाहीस, तर—

अस्ताचलं प्रयातेर्ऽके शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः॥८.

'सूर्य जेव्हा पश्चिम डोंगरामागे मावळेल, तेव्हा मी तुला शाप देईन, आणि मग ते नक्कीच घडेल.' असे म्हणून तो ब्राह्मण निघून गेला आणि राजा भीतीने थरथरू लागला.

कान्दिग्भूतोऽधमो निः स्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम॥८.

दुःखी, अपमानित, सर्वस्व गमावलेला आणि ब्राह्मणाच्या कठोर शब्दांनी त्रस्त झालेला राजा असताना, त्याची पत्नी पुन्हा म्हणाली, 'माझे म्हणणे ऐक आणि तसे कर.'

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमानस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः॥८.

'शापाच्या ज्वाळेत जळून तुझे आयुष्य संपू नये.' अशा प्रकारे पत्नीने पुन्हा पुन्हा आग्रह केला.