मार्कण्डेयपुराणम्

; विश्वामित्र उवाच पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि॥८.

विश्वामित्र म्हणाले: राजर्षी, आता महिना पूर्ण झाला आहे; तू राजसूय यज्ञासाठी दिलेले वचन आठवत असेल तर मला माझे दक्षिणा दे.

; हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दनार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम्॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाले: ब्राह्मण, आजच महिना पूर्ण झाला आहे, तपस्वी; उरलेली अर्धी दक्षिणा मिळेपर्यंत थोडा थांब, फार वेळ लागणार नाही.

; विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि॥८.

विश्वामित्र म्हणाले: तसेच होवो, महाराज; मी पुन्हा येईन. पण जर तू आज दिले नाहीस, तर मी तुला शाप देईन.

; पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता॥८.

हे बोलून तो ऋषी निघून गेला, आणि राजा विचार करू लागला, 'मी त्याला दिलेली दक्षिणा कशी देऊ?''

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोर्ऽथः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम्॥८.

माझे संपन्न मित्र आता कुठे आहेत? माझे धन कुठे गेले? मला दान घेणे निषिद्ध आहे; मी अधःपात कसा पत्करू?

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम्॥८.

मी प्राण सोडावे का? मी आता काहीच नसताना कोणत्या दिशेला जाऊ? जर मी वचन दिलेले न दिल्यामुळे नष्ट झालो तर—

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः॥८.

मी पापी होईन, ब्रह्मदेवाच्या हृदयातील कृमीसारखा अधम; किंवा मला दास म्हणून विकले जावे—स्वतःला विकणेच बरे.

; पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदया गिरा॥८.

राजा व्याकुळ, दुःखी आणि विचारात हरवलेला होता; तेव्हा त्याची पत्नी अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात त्याला म्हणाली.

त्यज चिन्तां महारजा स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः॥८.

राजा, चिंता सोड आणि आपले सत्य पाळ; जो माणूस सत्य सोडतो त्याला स्मशानासारखे टाळावे.

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम्॥८.

पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, आपल्या सत्याचे पालन करण्यासारखा श्रेष्ठ धर्म दुसरा नाही असे म्हणतात.

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यं यस्य वाक्यमकारणम्॥८.

अग्निहोत्र किंवा सर्व दान-धर्म केले तरी, ज्याचे वचन पूर्ण होत नाही त्याच्या सर्व कर्मांचे फळ व्यर्थ जाते.

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम्॥८.

धर्मशास्त्रात ज्ञानी लोकांनी सत्याला सर्वश्रेष्ठ म्हटले आहे; संकटातून बाहेर पडण्यासाठी असत्य तात्पुरते उपयोगी पडते, पण अस्थिर मनाच्या माणसाला ते अधःपाताकडे नेते.

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत्॥८.

सात अश्वमेध आणि राजसूय यज्ञ केल्यानंतरही, राजा जर एकदाच असत्य बोलेल तर तो स्वर्गातून खाली पडतो.

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः॥८.

राजा, माझं मूल जन्माला आलं असं म्हणून ती रडू लागली; तिच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, तेव्हा राजाने तिला असे सांगितले.

; हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाला, "सावध रहा, सती! दुःख सोड. मूल जिवंत आहे. तुला काही बोलायचं असेल तर सांग, गजगामीनी."

; पत्न्युवाच राजन् जातमपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम्॥८.

पत्नी म्हणाली, "राजा, माझं मूल जन्माला आलं. सती स्त्रियांसाठी पुत्र हीच खरी कमाई असते. म्हणून, मला धनासह ब्राह्मणाला दक्षिणा म्हणून द्या."

; पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुः खितः॥८.

हे शब्द ऐकून राजा गोंधळून गेला; शुद्धीवर आल्यावर तो फार दुःखी होऊन रडू लागला.

महद्दुः खमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः॥८.

हे फार मोठं दुःख आहे, सखी, की तू असं बोलतेस. पूर्वीचे तुझे हास्य आणि गोड बोलणे या पापी माणसासाठी विसरलीस का?

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम्॥८.

हाय हाय! शुद्ध हास्य असणारी, तुझ्या तोंडून असं बोलणं कसं जमलं? आणि मीही असं कठीण बोलणं कसं बोलू?

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद् ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः॥८.

असं म्हणून तो श्रेष्ठ पुरुष, 'छी छी' असं वारंवार म्हणत, मूर्च्छित होऊन जमिनीवर कोसळला.

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुः खिता॥८.

जमिनीवर पडलेला हरिश्चंद्र राजा पाहून, त्याची राणी फार दुःखी होऊन करुणेने म्हणाली.

; पत्न्युवाच हा महारजा कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः॥८.

पत्नी म्हणाली, "हाय, महाराजा! कोणते संकट तुझ्यावर आलं, की राजसिंहासनावर झोपणारा तू आज जमिनीवर पडला आहेस?"

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः॥८.

ज्याच्याकडे कोट्यवधी गायींचं संपत्ती होतं, ब्राह्मणांनी न वाईट मानलेलं, तो पृथ्वीचा स्वामी, माझा पती, आज जमिनीवर झोपलेला आहे.

हा कष्टं किं तवानेन कृतं देव ! महीक्षिता । यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम्॥८.

हाय, काय पाप केलंस, राजन, की इंद्र आणि उपेंद्रासारखा असलेला तू आज अशी दीन अवस्था भोगतो आहेस?

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुः खमहाभारेणासह्येन निपीडिता॥८.

असं म्हणून ती सुंदर कंबरेची स्त्रीही, पतीच्या दुःखाच्या ओझ्याने नडून, मूर्च्छित होऊन खाली पडली.

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुः खितः॥८.

आईवडील असेच जमिनीवर पडलेले पाहून, तो लहान मुलगा, प्रचंड उपासमारीने त्रस्त होऊन, दुःखाने बोलू लागला.

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद । क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा॥८.

बाबा, बाबा! मला जेवायला दे! आई, आई! मला काहीतरी खायला दे! मला फार भूक लागली आहे, माझी जीभ कोरडी पडली आहे.

; पक्षिण ऊचुः एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम्॥८.

एवढ्यात, महातपस्वी विश्वामित्र तेथे आले; त्यांनी हरिश्चंद्र राजाला जमिनीवर मूर्च्छित पडलेला पाहिला.

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोतिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम्॥८.

त्यांनी पाण्याचा शिंपडून राजाला जागं केलं आणि म्हणाले, "उठा, उठाच, राजेंद्र! आता इच्छित दक्षिणा द्या."