मार्कण्डेयपुराणम्

विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने । तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये॥८१.

सृष्टीच्या वेळी तू सृष्टीरूप आहेस, पालनाच्या वेळी स्थितीरूप आहेस, आणि जगाच्या शेवटी संहाररूप आहेस, हे जगन्मये.

महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः । महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी॥८१.

तूच मोठं ज्ञान आहेस, मोठी माया आहेस, मोठं बुद्धिमत्व आहेस, मोठी स्मरणशक्ती आहेस. तूच मोठा मोह आहेस, मोठी देवी आहेस, आणि सर्वश्रेष्ठ ईश्वरी आहेस.

प्रकृतिस्त्वञ्च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी । कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा॥८१.

तू सगळ्यांची मूळ प्रकृती आहेस, तीन गुण दाखवणारी आहेस. तू काळरात्र आहेस, मोठी रात्र आहेस, आणि भीषण मोहाची रात्र आहेस.

त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा । लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च॥८१.

तू लक्ष्मी आहेस, तू ईश्वरी आहेस, तू लाज आहेस, तू समजूतदार बुद्धी आहेस. तू संकोच आहेस, पोषण आहेस, समाधान आहेस, शांतता आहेस आणि सहनशीलता आहेस.

खडिगनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा । शङ्खिनी चापिनी बाण-भुशुण्डी परिघायुधा॥८१.

तुझ्या हातात तलवार आहे, भाला आहे, तू भयंकर आहेस, गदा आणि चक्र आहे तुझ्याकडे. तू शंख, धनुष्य, बाण, भुशुंडी आणि परिघ अशी शस्त्रं बाळगतेस.

सौम्या सौम्यतराशेष-सौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी । परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी॥८१.

तू सौम्य आहेस, सगळ्या सौम्यांपेक्षा अधिक सौम्य आणि अतिशय सुंदर आहेस. तूच परापरांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, परमेवरी देवी आहेस.

यच्च किञ्चित् क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके । तस्य सर्वस्य या शिक्तिः सा त्वं किं स्तूयते तदा॥८१.

जगात कुठेही जे काही आहे, खरं असो वा खोटं, हे सर्वांचं मूळ असणारी देवी, त्या प्रत्येक गोष्टीची शक्ती तूच आहेस—मग तुला कोणत्या स्तुतीची गरज आहे?

यया त्वया जगत्स्त्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् । सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः॥८१.

तुझ्या प्रभावाने जगाचा सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि संहार करणारा सुद्धा झोपेच्या वश झाला आहे; मग इथे तुला स्तुती करायला कोण समर्थ आहे, हे देवी?

विष्णुः शरीरग्रहणमहामीशान एव च । कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्॥८१.

विष्णू, जो रूप धारण करतो, आणि महान ईशान, हे दोघेही तुझ्यामुळे कार्य करतात; म्हणून तुला स्तुती करण्याची ताकद कोणामध्ये आहे?

सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता । मोहयैतौ दुराधर्षावसुरो मधुकैटभौ॥८१.

हे देवी, तुझ्या या अद्भुत शक्तींनी स्तुती झाल्यावर, तू त्या दोन्ही दुर्जेय असुरांना—मधु आणि कैटभ—मोहित कर.

प्रबोधञ्च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु । बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ॥८१.

जगाचा स्वामी अच्युत यांना लवकर जागे कर, आणि त्यांना भान आण, जेणेकरून ते हे दोन महान असुरांचा वध करू शकतील.

ऋषिरुवाच एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा । विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ॥८१.

ऋषी म्हणाले: त्या वेळी वेधसाने केलेल्या स्तुतीमुळे, तामसी देवी तिथे प्रकट झाली, विष्णूला जागं करण्यासाठी, मधु आणि कैटभ यांचा नाश करण्यासाठी.

नेत्रास्यनासिका-बाहु-हृदयेभ्यस्तथोरसः । निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः॥८१.

ब्रह्मदेवाच्या डोळ्यांतून, तोंडातून, नाकातून, हातातून, हृदयातून आणि छातीमधून ती देवी प्रकट झाली आणि सर्वांना दिसू लागली.

उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तया मुक्तो जनार्दनः । एकार्णवेऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ॥८१.

मग तिच्या कृपेने जनार्दन, एकमेव समुद्रावर शेषनागावर झोपलेला, उठला आणि त्या दोघांना पाहिलं.

मधुकैटभौ दुरात्मानावतिवीर्यपराक्रमौ । क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ॥८१.

मधु आणि कैटभ हे दुष्ट आणि अत्यंत बलवान, रागाने डोळे लाल झालेले, ब्रह्मदेवाचा वध करण्यासाठी सज्ज झाले होते.

समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरिः । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः॥८१.

मग भगवान हरि उठले आणि त्यांनी फक्त आपल्या हातांनी त्या दोघांशी पाच हजार वर्षे युद्ध केलं.

तावप्यतिबलोन्मत्तौ महामायाविमोहितौ । उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम्॥८१.

त्या दोघांना आपल्या प्रचंड शक्तीचा गर्व झाला होता आणि महान मायेमुळे ते भ्रमित झाले होते. त्यांनी केशवाला म्हटलं: 'आमच्याकडून एखादं वर माग.'

भगवानुवाच भवनेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि । किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम॥८१.

भगवान म्हणाले: 'तुम्ही दोघं माझ्यावर खूष आहात—आज मीच तुम्हा दोघांचा वध करतो. इथे दुसरं कोणतं वर हवं आहे? हेच माझं मागणं आहे.'

ऋषिरुवाच वञ्चिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत् । विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः॥८१.

ऋषी म्हणाले: तेव्हा, आपण फसवले गेलो आहोत हे लक्षात आल्यावर आणि सगळं जग पाण्याने भरलेलं पाहून, त्या दोघांना कमलनयन भगवानाने संबोधलं.

आवां जहि न यत्रोर्वो सलिलेन परिप्लुता । प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः॥८१.

आम्हा दोघांना त्या ठिकाणी ठार मार, जिथे पृथ्वी पाण्याने व्यापलेली नाही. आम्ही तुझ्या हातून युद्धात पडू दे, कारण तू खरोखरच स्तुत्य आहेस आणि आमचा मृत्यू तुझ्या हातूनच व्हावा.

ऋषिरुवाच तथेत्युक्त्वा भगवता शङ्ख-चक्र-गदाभृता । कृत्वा चक्रेण वै च्छिन्ने जघने शिरसी तयोः॥८१.

ऋषी म्हणाले: 'तसेच होईल,' असे शंख, चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या भगवंताने सांगितले. मग त्याने चक्राने त्या दोघांचे डोके आणि कंबर वेगळी केली.

एवमेषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम् । प्रभावमस्या देव्यास्तु भूयः शृणु वदामि ते॥८१.

अशी ही देवी प्रकट झाली आणि ब्रह्मदेवाने स्वतः तिची स्तुती केली. आता या देवीच्या सामर्थ्याबद्दल मी तुला आणखी सांगतो, ते नीट ऐक.

एकाशीतितमोऽध्यायः

एक्याऐंशीवा अध्याय.