मार्कण्डेयपुराणम्

ऋषिरुवाच नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् । तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रुयतां मम॥८१.

ऋषी म्हणाले: ती देवी नित्य आहे, साऱ्या जगाची मूर्ती आहे आणि तिच्यामुळे हे सर्व व्यापलेलं आहे; तरीही तिच्या उत्पत्तीच्या अनेक कथा आहेत, त्या माझ्याकडून ऐका.

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा । उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते॥८१.

देवतांच्या कार्यसिद्धीसाठी जेव्हा ती प्रकट होते, तेव्हा लोक तिला जन्मलेली म्हणतात; पण ती नेहमीच नित्य आहे असंही म्हटलं जातं.

योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते । आस्तीर्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः॥८१.

कल्पाच्या शेवटी, जेव्हा सगळं जग एक समुद्र झालं, तेव्हा विष्णूंनी योगनिद्रा पसरवली आणि भगवान शेषावर विश्रांती घेत होते.

तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ । विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ॥८१.

तेव्हा, विष्णूच्या कानातील मळातून, मधु आणि कैटभ हे दोन भयंकर असुर जन्मले, आणि त्यांनी ब्रह्माला मारण्याचा निर्धार केला.

स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः । दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम्॥८१.

विष्णूच्या नाभिकमळात बसलेला ब्रह्मा, प्रजापती, त्या दोन्ही भयंकर असुरांना आणि झोपलेल्या जनार्दनाला पाहतो.

तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः । विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम्॥८१.

मन एकाग्र करून, ब्रह्मा त्या योगनिद्रेचं, जी हरिच्या नेत्रात वास करते, आणि हरिला जागं करण्यासाठी स्तुती करतो.

ब्रह्मोवाच विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थिति-संहारकारिणीम् । निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः॥८१.

ब्रह्मा म्हणाला: हे विश्वेश्वरी, हे जगाची धारक, स्थिती आणि संहार करणारी, हे भगवती निद्रे, हे विष्णूच्या अतुल तेजाची मालकीण!

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका । सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता॥८१.

तूच स्वाहा आहेस, तूच स्वधा आहेस, तूच वषट्कार आहेस, स्वरांची आत्मा आहेस; तूच अमृत आहेस, अजर, अमर आणि तीन मात्रा म्हणून स्थिर आहेस.

अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः । त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा॥८१.

तूच अर्धमात्रेत नित्य आहेस, जी विशेषतः उच्चारता येत नाही; तूच संध्या आहेस, तूच सावित्री आहेस, हे देवी, तूच सर्वोच्च जननी आहेस.

त्वयैव धार्यते सर्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत् । त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा॥८१.

तुझ्यामुळे सर्व काही टिकून आहे, तुझ्यामुळे हे जग निर्माण होतं, तुझ्यामुळे हे रक्षण केलं जातं, हे देवी, आणि तुझ्यामुळेच नेहमी सर्व काही संपतं.

विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने । तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये॥८१.

सृष्टीच्या वेळी तू सृष्टीरूप आहेस, पालनाच्या वेळी स्थितीरूप आहेस, आणि जगाच्या शेवटी संहाररूप आहेस, हे जगन्मये.

महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः । महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी॥८१.

तूच मोठं ज्ञान आहेस, मोठी माया आहेस, मोठं बुद्धिमत्व आहेस, मोठी स्मरणशक्ती आहेस. तूच मोठा मोह आहेस, मोठी देवी आहेस, आणि सर्वश्रेष्ठ ईश्वरी आहेस.

प्रकृतिस्त्वञ्च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी । कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा॥८१.

तू सगळ्यांची मूळ प्रकृती आहेस, तीन गुण दाखवणारी आहेस. तू काळरात्र आहेस, मोठी रात्र आहेस, आणि भीषण मोहाची रात्र आहेस.

त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा । लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च॥८१.

तू लक्ष्मी आहेस, तू ईश्वरी आहेस, तू लाज आहेस, तू समजूतदार बुद्धी आहेस. तू संकोच आहेस, पोषण आहेस, समाधान आहेस, शांतता आहेस आणि सहनशीलता आहेस.

खडिगनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा । शङ्खिनी चापिनी बाण-भुशुण्डी परिघायुधा॥८१.

तुझ्या हातात तलवार आहे, भाला आहे, तू भयंकर आहेस, गदा आणि चक्र आहे तुझ्याकडे. तू शंख, धनुष्य, बाण, भुशुंडी आणि परिघ अशी शस्त्रं बाळगतेस.

सौम्या सौम्यतराशेष-सौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी । परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी॥८१.

तू सौम्य आहेस, सगळ्या सौम्यांपेक्षा अधिक सौम्य आणि अतिशय सुंदर आहेस. तूच परापरांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, परमेवरी देवी आहेस.

यच्च किञ्चित् क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके । तस्य सर्वस्य या शिक्तिः सा त्वं किं स्तूयते तदा॥८१.

जगात कुठेही जे काही आहे, खरं असो वा खोटं, हे सर्वांचं मूळ असणारी देवी, त्या प्रत्येक गोष्टीची शक्ती तूच आहेस—मग तुला कोणत्या स्तुतीची गरज आहे?

यया त्वया जगत्स्त्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् । सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः॥८१.

तुझ्या प्रभावाने जगाचा सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि संहार करणारा सुद्धा झोपेच्या वश झाला आहे; मग इथे तुला स्तुती करायला कोण समर्थ आहे, हे देवी?

विष्णुः शरीरग्रहणमहामीशान एव च । कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्॥८१.

विष्णू, जो रूप धारण करतो, आणि महान ईशान, हे दोघेही तुझ्यामुळे कार्य करतात; म्हणून तुला स्तुती करण्याची ताकद कोणामध्ये आहे?

सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता । मोहयैतौ दुराधर्षावसुरो मधुकैटभौ॥८१.

हे देवी, तुझ्या या अद्भुत शक्तींनी स्तुती झाल्यावर, तू त्या दोन्ही दुर्जेय असुरांना—मधु आणि कैटभ—मोहित कर.

प्रबोधञ्च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु । बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ॥८१.

जगाचा स्वामी अच्युत यांना लवकर जागे कर, आणि त्यांना भान आण, जेणेकरून ते हे दोन महान असुरांचा वध करू शकतील.

ऋषिरुवाच एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा । विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ॥८१.

ऋषी म्हणाले: त्या वेळी वेधसाने केलेल्या स्तुतीमुळे, तामसी देवी तिथे प्रकट झाली, विष्णूला जागं करण्यासाठी, मधु आणि कैटभ यांचा नाश करण्यासाठी.

नेत्रास्यनासिका-बाहु-हृदयेभ्यस्तथोरसः । निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः॥८१.

ब्रह्मदेवाच्या डोळ्यांतून, तोंडातून, नाकातून, हातातून, हृदयातून आणि छातीमधून ती देवी प्रकट झाली आणि सर्वांना दिसू लागली.

उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तया मुक्तो जनार्दनः । एकार्णवेऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ॥८१.

मग तिच्या कृपेने जनार्दन, एकमेव समुद्रावर शेषनागावर झोपलेला, उठला आणि त्या दोघांना पाहिलं.

मधुकैटभौ दुरात्मानावतिवीर्यपराक्रमौ । क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ॥८१.

मधु आणि कैटभ हे दुष्ट आणि अत्यंत बलवान, रागाने डोळे लाल झालेले, ब्रह्मदेवाचा वध करण्यासाठी सज्ज झाले होते.

समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरिः । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः॥८१.

मग भगवान हरि उठले आणि त्यांनी फक्त आपल्या हातांनी त्या दोघांशी पाच हजार वर्षे युद्ध केलं.

तावप्यतिबलोन्मत्तौ महामायाविमोहितौ । उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम्॥८१.

त्या दोघांना आपल्या प्रचंड शक्तीचा गर्व झाला होता आणि महान मायेमुळे ते भ्रमित झाले होते. त्यांनी केशवाला म्हटलं: 'आमच्याकडून एखादं वर माग.'

भगवानुवाच भवनेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि । किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम॥८१.

भगवान म्हणाले: 'तुम्ही दोघं माझ्यावर खूष आहात—आज मीच तुम्हा दोघांचा वध करतो. इथे दुसरं कोणतं वर हवं आहे? हेच माझं मागणं आहे.'

ऋषिरुवाच वञ्चिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत् । विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः॥८१.

ऋषी म्हणाले: तेव्हा, आपण फसवले गेलो आहोत हे लक्षात आल्यावर आणि सगळं जग पाण्याने भरलेलं पाहून, त्या दोघांना कमलनयन भगवानाने संबोधलं.