मार्कण्डेयपुराणम्

ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगृपक्षिणाम् । मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः॥८१.

माणसांकडे असलेलं ज्ञान प्राणी-पक्ष्यांमध्येही असतं; आणि त्यांच्याकडचं ज्ञान माणसांकडेही असतं—दोघांमध्ये साम्य आहे.

ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु । कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा॥८१.

ज्ञान असूनही, हे पहा, पतंग भुकेने त्रस्त असूनही, मोहामुळे ज्वाळेत जातात आणि स्वतःचं रक्षण करू शकत नाहीत.

मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति । लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि॥८१.

माणसंही, हे नरसिंहा, आपल्या मुलांवर इच्छेने प्रेम करतात; लोभामुळे परतफेडीची अपेक्षा करतात—हे तुला दिसत नाही का?

तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः । महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा॥८१.

तरीसुद्धा, महत्त्वाच्या मायेमुळे, जी या जगाचा आधार आहे, माणसं आसक्तीच्या भोवऱ्यात आणि मोहाच्या खोल दरीत पडतात.

तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः । महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत्॥८१.

म्हणून या गोष्टीचं आश्चर्य वाटू नये, कारण हे जगाच्या स्वामीचं योगनिद्राच आहे; हीच हरिची मोठी माया आहे, जिने सगळं जग असं भ्रमित केलं आहे.

ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति॥८१.

त्या भगवती देवीने, अगदी ज्ञानी लोकांची मनं सुद्धा, जबरदस्तीने मोहाकडे ओढली जातात आणि तीच महा माया त्यांना भ्रम देते.

तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये॥८१.

ही देवीचं या सगळ्या चराचर जगाची निर्मिती करते; ती प्रसन्न झाली की, वर देते आणि लोकांच्या मुक्तीचं कारण होते.

सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी॥८१.

तीच परम विद्या आहे, मुक्तीचं शाश्वत कारण आहे; तीच संसाराच्या बंधनाचं कारण आहे आणि सर्वांच्या स्वामिनी आहे.

राजोवाच भगवन् ! का हि सा देवी महामायेति यां भवान् । ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज॥८१.

राजा म्हणाला: भगवन्! ही महा माया देवी कोण आहे, जिनची आपण सांगता? ती कशी जन्मली आणि तिची कृत्यं काय आहेत, हे मला सांगा.

यत्स्वभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा । तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर॥८१.

ती देवीचं स्वभाव काय आहे, तिचं रूप कसं आहे, आणि ती कुठून आली, हे सगळं मला तुमच्याकडून ऐकायचं आहे, हे ब्रह्मवेत्ता.

ऋषिरुवाच नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् । तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रुयतां मम॥८१.

ऋषी म्हणाले: ती देवी नित्य आहे, साऱ्या जगाची मूर्ती आहे आणि तिच्यामुळे हे सर्व व्यापलेलं आहे; तरीही तिच्या उत्पत्तीच्या अनेक कथा आहेत, त्या माझ्याकडून ऐका.

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा । उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते॥८१.

देवतांच्या कार्यसिद्धीसाठी जेव्हा ती प्रकट होते, तेव्हा लोक तिला जन्मलेली म्हणतात; पण ती नेहमीच नित्य आहे असंही म्हटलं जातं.

योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते । आस्तीर्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः॥८१.

कल्पाच्या शेवटी, जेव्हा सगळं जग एक समुद्र झालं, तेव्हा विष्णूंनी योगनिद्रा पसरवली आणि भगवान शेषावर विश्रांती घेत होते.

तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ । विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ॥८१.

तेव्हा, विष्णूच्या कानातील मळातून, मधु आणि कैटभ हे दोन भयंकर असुर जन्मले, आणि त्यांनी ब्रह्माला मारण्याचा निर्धार केला.

स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः । दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम्॥८१.

विष्णूच्या नाभिकमळात बसलेला ब्रह्मा, प्रजापती, त्या दोन्ही भयंकर असुरांना आणि झोपलेल्या जनार्दनाला पाहतो.

तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः । विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम्॥८१.

मन एकाग्र करून, ब्रह्मा त्या योगनिद्रेचं, जी हरिच्या नेत्रात वास करते, आणि हरिला जागं करण्यासाठी स्तुती करतो.

ब्रह्मोवाच विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थिति-संहारकारिणीम् । निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः॥८१.

ब्रह्मा म्हणाला: हे विश्वेश्वरी, हे जगाची धारक, स्थिती आणि संहार करणारी, हे भगवती निद्रे, हे विष्णूच्या अतुल तेजाची मालकीण!

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका । सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता॥८१.

तूच स्वाहा आहेस, तूच स्वधा आहेस, तूच वषट्कार आहेस, स्वरांची आत्मा आहेस; तूच अमृत आहेस, अजर, अमर आणि तीन मात्रा म्हणून स्थिर आहेस.

अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः । त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा॥८१.

तूच अर्धमात्रेत नित्य आहेस, जी विशेषतः उच्चारता येत नाही; तूच संध्या आहेस, तूच सावित्री आहेस, हे देवी, तूच सर्वोच्च जननी आहेस.

त्वयैव धार्यते सर्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत् । त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा॥८१.

तुझ्यामुळे सर्व काही टिकून आहे, तुझ्यामुळे हे जग निर्माण होतं, तुझ्यामुळे हे रक्षण केलं जातं, हे देवी, आणि तुझ्यामुळेच नेहमी सर्व काही संपतं.

विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने । तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये॥८१.

सृष्टीच्या वेळी तू सृष्टीरूप आहेस, पालनाच्या वेळी स्थितीरूप आहेस, आणि जगाच्या शेवटी संहाररूप आहेस, हे जगन्मये.

महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः । महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी॥८१.

तूच मोठं ज्ञान आहेस, मोठी माया आहेस, मोठं बुद्धिमत्व आहेस, मोठी स्मरणशक्ती आहेस. तूच मोठा मोह आहेस, मोठी देवी आहेस, आणि सर्वश्रेष्ठ ईश्वरी आहेस.

प्रकृतिस्त्वञ्च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी । कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा॥८१.

तू सगळ्यांची मूळ प्रकृती आहेस, तीन गुण दाखवणारी आहेस. तू काळरात्र आहेस, मोठी रात्र आहेस, आणि भीषण मोहाची रात्र आहेस.

त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा । लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च॥८१.

तू लक्ष्मी आहेस, तू ईश्वरी आहेस, तू लाज आहेस, तू समजूतदार बुद्धी आहेस. तू संकोच आहेस, पोषण आहेस, समाधान आहेस, शांतता आहेस आणि सहनशीलता आहेस.

खडिगनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा । शङ्खिनी चापिनी बाण-भुशुण्डी परिघायुधा॥८१.

तुझ्या हातात तलवार आहे, भाला आहे, तू भयंकर आहेस, गदा आणि चक्र आहे तुझ्याकडे. तू शंख, धनुष्य, बाण, भुशुंडी आणि परिघ अशी शस्त्रं बाळगतेस.

सौम्या सौम्यतराशेष-सौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी । परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी॥८१.

तू सौम्य आहेस, सगळ्या सौम्यांपेक्षा अधिक सौम्य आणि अतिशय सुंदर आहेस. तूच परापरांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, परमेवरी देवी आहेस.

यच्च किञ्चित् क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके । तस्य सर्वस्य या शिक्तिः सा त्वं किं स्तूयते तदा॥८१.

जगात कुठेही जे काही आहे, खरं असो वा खोटं, हे सर्वांचं मूळ असणारी देवी, त्या प्रत्येक गोष्टीची शक्ती तूच आहेस—मग तुला कोणत्या स्तुतीची गरज आहे?

यया त्वया जगत्स्त्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् । सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः॥८१.

तुझ्या प्रभावाने जगाचा सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि संहार करणारा सुद्धा झोपेच्या वश झाला आहे; मग इथे तुला स्तुती करायला कोण समर्थ आहे, हे देवी?

विष्णुः शरीरग्रहणमहामीशान एव च । कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्॥८१.

विष्णू, जो रूप धारण करतो, आणि महान ईशान, हे दोघेही तुझ्यामुळे कार्य करतात; म्हणून तुला स्तुती करण्याची ताकद कोणामध्ये आहे?