मार्कण्डेयपुराणम्

मार्कण्डेय उवाच ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः॥८१.

मार्कंडेय म्हणाले: मग त्या दोघांनी, म्हणजे व्यापारी समाधी आणि तो श्रेष्ठ राजा, एकत्र जाऊन त्या ऋषींच्या भेटीला गेले.

कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ॥८१.

दोघांनी योग्य रीतीने त्यांना नमस्कार केला आणि मग व्यापारी व राजा बसून आपापसात बोलू लागले.

राजोवाच भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् । दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना॥८१.

राजा म्हणाला: भगवंत, मला एक प्रश्न विचारायचा आहे—कृपया सांगा, माझं मन स्वतःच्या इच्छेनुसार वागतं आणि त्यामुळे मला दुःख का होतं?

ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम॥८१.

राज्य गेल्यावरही मला त्याच्या सर्व भागांवर मालकीची भावना वाटते; हे कळूनही मी अज्ञानीसारखा वागतो—हे श्रेष्ठ ऋषी, हे असं का होतं?

अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः । स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दे तथाप्यति॥८१.

आणि हा माणूसही, मुलांनी फसवला, बायकोने व नोकरांनी टाकून दिला, आप्तांनीही सोडून दिला—तरीही त्याचं मन त्यांच्यावरच प्रेम करतं.

एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुः खितौ । दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ॥८१.

अशा रीतीने, मी आणि हा दोघंही फार दुःखी आहोत; दोष दिसूनही, मन ममतेने ओढलं जातं.

तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि । ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता॥८१.

म्हणून, हे भाग्यवान, हे काय आहे, की ज्ञानी माणसांनाही असा मोह होतो? माझ्या आणि याच्या मनात विवेकाचा अंधकार, ही मूर्खपणाची भावना का येते?

ऋषिरुवाच ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे । विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक्॥८१.

ऋषी म्हणाले: सर्व प्राण्यांमध्ये त्यांच्या इंद्रियांच्या कक्षेत ज्ञान असतं, हे भाग्यवान; पण विषय प्रत्येकाला वेगळा वाटतो.

दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे । केचिद् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः॥८१.

काही प्राणी दिवसा आंधळे असतात, काही रात्री; काहींना दिवस-रात्र सारखं दिसतं.

ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किन्तु ते न हि केवलम् । यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशु-पक्षि-मृगादयः॥८१.

माणसांना खरंच ज्ञान आहे, पण ते फक्त त्यांच्यापुरतं नाही; कारण सर्व प्राणी, पक्षी, जनावरं यांनाही ज्ञान असतं.

ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगृपक्षिणाम् । मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः॥८१.

माणसांकडे असलेलं ज्ञान प्राणी-पक्ष्यांमध्येही असतं; आणि त्यांच्याकडचं ज्ञान माणसांकडेही असतं—दोघांमध्ये साम्य आहे.

ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु । कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा॥८१.

ज्ञान असूनही, हे पहा, पतंग भुकेने त्रस्त असूनही, मोहामुळे ज्वाळेत जातात आणि स्वतःचं रक्षण करू शकत नाहीत.

मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति । लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि॥८१.

माणसंही, हे नरसिंहा, आपल्या मुलांवर इच्छेने प्रेम करतात; लोभामुळे परतफेडीची अपेक्षा करतात—हे तुला दिसत नाही का?

तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः । महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा॥८१.

तरीसुद्धा, महत्त्वाच्या मायेमुळे, जी या जगाचा आधार आहे, माणसं आसक्तीच्या भोवऱ्यात आणि मोहाच्या खोल दरीत पडतात.

तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः । महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत्॥८१.

म्हणून या गोष्टीचं आश्चर्य वाटू नये, कारण हे जगाच्या स्वामीचं योगनिद्राच आहे; हीच हरिची मोठी माया आहे, जिने सगळं जग असं भ्रमित केलं आहे.

ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति॥८१.

त्या भगवती देवीने, अगदी ज्ञानी लोकांची मनं सुद्धा, जबरदस्तीने मोहाकडे ओढली जातात आणि तीच महा माया त्यांना भ्रम देते.

तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये॥८१.

ही देवीचं या सगळ्या चराचर जगाची निर्मिती करते; ती प्रसन्न झाली की, वर देते आणि लोकांच्या मुक्तीचं कारण होते.

सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी॥८१.

तीच परम विद्या आहे, मुक्तीचं शाश्वत कारण आहे; तीच संसाराच्या बंधनाचं कारण आहे आणि सर्वांच्या स्वामिनी आहे.

राजोवाच भगवन् ! का हि सा देवी महामायेति यां भवान् । ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज॥८१.

राजा म्हणाला: भगवन्! ही महा माया देवी कोण आहे, जिनची आपण सांगता? ती कशी जन्मली आणि तिची कृत्यं काय आहेत, हे मला सांगा.

यत्स्वभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा । तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर॥८१.

ती देवीचं स्वभाव काय आहे, तिचं रूप कसं आहे, आणि ती कुठून आली, हे सगळं मला तुमच्याकडून ऐकायचं आहे, हे ब्रह्मवेत्ता.

ऋषिरुवाच नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् । तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रुयतां मम॥८१.

ऋषी म्हणाले: ती देवी नित्य आहे, साऱ्या जगाची मूर्ती आहे आणि तिच्यामुळे हे सर्व व्यापलेलं आहे; तरीही तिच्या उत्पत्तीच्या अनेक कथा आहेत, त्या माझ्याकडून ऐका.

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा । उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते॥८१.

देवतांच्या कार्यसिद्धीसाठी जेव्हा ती प्रकट होते, तेव्हा लोक तिला जन्मलेली म्हणतात; पण ती नेहमीच नित्य आहे असंही म्हटलं जातं.

योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते । आस्तीर्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः॥८१.

कल्पाच्या शेवटी, जेव्हा सगळं जग एक समुद्र झालं, तेव्हा विष्णूंनी योगनिद्रा पसरवली आणि भगवान शेषावर विश्रांती घेत होते.

तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ । विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ॥८१.

तेव्हा, विष्णूच्या कानातील मळातून, मधु आणि कैटभ हे दोन भयंकर असुर जन्मले, आणि त्यांनी ब्रह्माला मारण्याचा निर्धार केला.

स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः । दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम्॥८१.

विष्णूच्या नाभिकमळात बसलेला ब्रह्मा, प्रजापती, त्या दोन्ही भयंकर असुरांना आणि झोपलेल्या जनार्दनाला पाहतो.

तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः । विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम्॥८१.

मन एकाग्र करून, ब्रह्मा त्या योगनिद्रेचं, जी हरिच्या नेत्रात वास करते, आणि हरिला जागं करण्यासाठी स्तुती करतो.

ब्रह्मोवाच विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थिति-संहारकारिणीम् । निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः॥८१.

ब्रह्मा म्हणाला: हे विश्वेश्वरी, हे जगाची धारक, स्थिती आणि संहार करणारी, हे भगवती निद्रे, हे विष्णूच्या अतुल तेजाची मालकीण!

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका । सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता॥८१.

तूच स्वाहा आहेस, तूच स्वधा आहेस, तूच वषट्कार आहेस, स्वरांची आत्मा आहेस; तूच अमृत आहेस, अजर, अमर आणि तीन मात्रा म्हणून स्थिर आहेस.

अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः । त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा॥८१.

तूच अर्धमात्रेत नित्य आहेस, जी विशेषतः उच्चारता येत नाही; तूच संध्या आहेस, तूच सावित्री आहेस, हे देवी, तूच सर्वोच्च जननी आहेस.