मार्कण्डेयपुराणम्

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्॥८१.

राजाने प्रेमाने विचारलेली ही वाक्यं ऐकून, त्या व्यापाऱ्याने आदराने वाकून राजाला उत्तर दिलं.

वैश्य उवाच समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः॥८१.

व्यापारी म्हणाला — 'माझं नाव समाधी आहे. मी श्रीमंत घरात जन्मलो, पण माझ्या मुलांनी आणि पत्नीने, धनाच्या लोभामुळे, मला घराबाहेर काढलं.'

विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः॥८१.

'माझं धन, बायको आणि मुले — हे सगळं माझ्यापासून हिरावून घेतलं गेलं. आप्तेष्टांनी आणि मित्रांनी टाकून दिल्यामुळे, मी दुःखी होऊन या जंगलात आलो.'

सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः॥८१.

'इथे राहून, माझ्या मुलांचं आणि घरच्यांचं काहीच कळत नाही — ते सुखी आहेत की नाही, माझ्या पत्नीचंही काहीच समजत नाही.'

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः॥८१.

'त्यांच्या घरी सध्या सर्व ठीक आहे की नाही? ते कसे आहेत? माझी मुलं चांगली वागत आहेत की वाईट?'

राजोवाच यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्॥८१.

राजा म्हणाला: ज्यांनी मला, म्हणजे माझ्या मुलांनी, बायकोने आणि इतरांनी, धनाच्या लालसेने टाकून दिलं आहे, त्यांच्याबद्दल तुझं मन अजूनही का प्रेमाने बांधलेलं आहे?

वैश्य उवाच एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः॥८१.

व्यापारी म्हणाला: खरंच, तुम्ही जे बोललात ते अगदी बरोबर आहे; पण मी काय करावं? माझं मन त्यांच्या विषयी कठोर होत नाही.

यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः॥८१.

ज्यांनी धनाच्या हावेत आपलं वडिलांचं प्रेम सोडलं आणि मला दूर लोटलं, त्याच बायको, आप्त आणि नातेवाईकांमध्येच माझं मन अजूनही गुंतलेलं आहे.

किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु॥८१.

हे ज्ञानी, मला हे कळत नाही, आणि कळूनही समजत नाही, की गुण नसतानाही मन आप्तांवर प्रेम का करतं.

तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते । करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्॥८१.

त्यांच्यामुळे मला हुंकार येतो आणि मन खिन्न होतं; मी काय करावं, की माझं मन त्यांच्या विषयी कठोर होत नाही, ज्या मला प्रेम देत नाहीत?

मार्कण्डेय उवाच ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः॥८१.

मार्कंडेय म्हणाले: मग त्या दोघांनी, म्हणजे व्यापारी समाधी आणि तो श्रेष्ठ राजा, एकत्र जाऊन त्या ऋषींच्या भेटीला गेले.

कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ॥८१.

दोघांनी योग्य रीतीने त्यांना नमस्कार केला आणि मग व्यापारी व राजा बसून आपापसात बोलू लागले.

राजोवाच भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् । दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना॥८१.

राजा म्हणाला: भगवंत, मला एक प्रश्न विचारायचा आहे—कृपया सांगा, माझं मन स्वतःच्या इच्छेनुसार वागतं आणि त्यामुळे मला दुःख का होतं?

ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम॥८१.

राज्य गेल्यावरही मला त्याच्या सर्व भागांवर मालकीची भावना वाटते; हे कळूनही मी अज्ञानीसारखा वागतो—हे श्रेष्ठ ऋषी, हे असं का होतं?

अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः । स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दे तथाप्यति॥८१.

आणि हा माणूसही, मुलांनी फसवला, बायकोने व नोकरांनी टाकून दिला, आप्तांनीही सोडून दिला—तरीही त्याचं मन त्यांच्यावरच प्रेम करतं.

एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुः खितौ । दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ॥८१.

अशा रीतीने, मी आणि हा दोघंही फार दुःखी आहोत; दोष दिसूनही, मन ममतेने ओढलं जातं.

तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि । ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता॥८१.

म्हणून, हे भाग्यवान, हे काय आहे, की ज्ञानी माणसांनाही असा मोह होतो? माझ्या आणि याच्या मनात विवेकाचा अंधकार, ही मूर्खपणाची भावना का येते?

ऋषिरुवाच ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे । विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक्॥८१.

ऋषी म्हणाले: सर्व प्राण्यांमध्ये त्यांच्या इंद्रियांच्या कक्षेत ज्ञान असतं, हे भाग्यवान; पण विषय प्रत्येकाला वेगळा वाटतो.

दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे । केचिद् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः॥८१.

काही प्राणी दिवसा आंधळे असतात, काही रात्री; काहींना दिवस-रात्र सारखं दिसतं.

ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किन्तु ते न हि केवलम् । यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशु-पक्षि-मृगादयः॥८१.

माणसांना खरंच ज्ञान आहे, पण ते फक्त त्यांच्यापुरतं नाही; कारण सर्व प्राणी, पक्षी, जनावरं यांनाही ज्ञान असतं.

ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगृपक्षिणाम् । मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः॥८१.

माणसांकडे असलेलं ज्ञान प्राणी-पक्ष्यांमध्येही असतं; आणि त्यांच्याकडचं ज्ञान माणसांकडेही असतं—दोघांमध्ये साम्य आहे.

ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु । कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा॥८१.

ज्ञान असूनही, हे पहा, पतंग भुकेने त्रस्त असूनही, मोहामुळे ज्वाळेत जातात आणि स्वतःचं रक्षण करू शकत नाहीत.

मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति । लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि॥८१.

माणसंही, हे नरसिंहा, आपल्या मुलांवर इच्छेने प्रेम करतात; लोभामुळे परतफेडीची अपेक्षा करतात—हे तुला दिसत नाही का?

तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः । महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा॥८१.

तरीसुद्धा, महत्त्वाच्या मायेमुळे, जी या जगाचा आधार आहे, माणसं आसक्तीच्या भोवऱ्यात आणि मोहाच्या खोल दरीत पडतात.

तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः । महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत्॥८१.

म्हणून या गोष्टीचं आश्चर्य वाटू नये, कारण हे जगाच्या स्वामीचं योगनिद्राच आहे; हीच हरिची मोठी माया आहे, जिने सगळं जग असं भ्रमित केलं आहे.

ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति॥८१.

त्या भगवती देवीने, अगदी ज्ञानी लोकांची मनं सुद्धा, जबरदस्तीने मोहाकडे ओढली जातात आणि तीच महा माया त्यांना भ्रम देते.

तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये॥८१.

ही देवीचं या सगळ्या चराचर जगाची निर्मिती करते; ती प्रसन्न झाली की, वर देते आणि लोकांच्या मुक्तीचं कारण होते.

सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी॥८१.

तीच परम विद्या आहे, मुक्तीचं शाश्वत कारण आहे; तीच संसाराच्या बंधनाचं कारण आहे आणि सर्वांच्या स्वामिनी आहे.

राजोवाच भगवन् ! का हि सा देवी महामायेति यां भवान् । ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज॥८१.

राजा म्हणाला: भगवन्! ही महा माया देवी कोण आहे, जिनची आपण सांगता? ती कशी जन्मली आणि तिची कृत्यं काय आहेत, हे मला सांगा.