मार्कण्डेयपुराणम्

एतस्मात् कारणात् पञ्च पाण्डवेया महारथाः । न दारसंग्रहं प्राप्ताः शापात् तस्य महामुनेः॥७.

म्हणूनच त्या महर्षीच्या शापामुळे पाच पांडवांनी पत्नी घेतली नाही.

एतत्ते सर्वमाख्यातं पाण्डवेयकथाश्रयम् । प्रश्नं चतुष्टयं गीतं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥७.

मी तुला सर्व सांगितलं, पांडवांच्या कथेचा आधार आणि चार प्रश्नांचं उत्तर दिलं. अजून तुला काय ऐकायचं आहे?

जैमिनिरुवाच भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्र कथां प्रति॥८.

जैमिनी म्हणाला: तुम्ही माझ्या प्रश्नांनुसार सर्व कथा नीट सांगितल्या. मला हरिश्चंद्राच्या कथेची फारच उत्सुकता आहे.

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः॥८.

अहो! त्या महात्म्याने फार मोठं दुःख सहन केलं. शेवटी त्याला सुख मिळालं का, हे मला सांगा, द्विजश्रेष्ठांनो?

; पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्ययानुगतो दुः खी भार्यया बलापुत्रया॥८.

विश्वामित्राचं बोलणं ऐकून, राजा हळूहळू निघाला, आणि त्याच्या दुःखी पत्नी शैव्य आणि मुलगा रोहित यांनी त्याचा पाठलाग केला.

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः॥८.

तो पृथ्वीचा राजा दिव्य वाराणसी नगरीत गेला; ती मनुष्यासाठी नाही, कारण ती शूलधारी महादेव यांच्या संरक्षणाखाली आहे.

जगाम पद्भ्यां दुः खार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम्॥८.

दुःखाने व्याकुळ होऊन, तो आपल्या पतिव्रता पत्नीबरोबर पायीच तिकडे गेला; शहरात प्रवेश करताना त्याला विश्वामित्र तेथे उपस्थित दिसले.

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम्॥८.

त्याला समोर आलेला पाहून, तो नम्रतेने वागू लागला; हरिश्चंद्राने हात जोडून त्या महान ऋषींना म्हणाले.

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने ! मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम्॥८.

मुनिवर, हे माझे प्राण, माझा मुलगा आणि ही माझी पत्नी; तुम्हाला जे हवे असेल ते लगेच स्वीकारा, तेच माझ्याकडून सर्वोच्च अर्घ्य आहे.

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि॥८.

किंवा आम्ही अजून काही करावयाचे असल्यास, तुम्ही त्याची परवानगी द्या.

; विश्वामित्र उवाच पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि॥८.

विश्वामित्र म्हणाले: राजर्षी, आता महिना पूर्ण झाला आहे; तू राजसूय यज्ञासाठी दिलेले वचन आठवत असेल तर मला माझे दक्षिणा दे.

; हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दनार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम्॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाले: ब्राह्मण, आजच महिना पूर्ण झाला आहे, तपस्वी; उरलेली अर्धी दक्षिणा मिळेपर्यंत थोडा थांब, फार वेळ लागणार नाही.

; विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि॥८.

विश्वामित्र म्हणाले: तसेच होवो, महाराज; मी पुन्हा येईन. पण जर तू आज दिले नाहीस, तर मी तुला शाप देईन.

; पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता॥८.

हे बोलून तो ऋषी निघून गेला, आणि राजा विचार करू लागला, 'मी त्याला दिलेली दक्षिणा कशी देऊ?''

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोर्ऽथः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम्॥८.

माझे संपन्न मित्र आता कुठे आहेत? माझे धन कुठे गेले? मला दान घेणे निषिद्ध आहे; मी अधःपात कसा पत्करू?

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम्॥८.

मी प्राण सोडावे का? मी आता काहीच नसताना कोणत्या दिशेला जाऊ? जर मी वचन दिलेले न दिल्यामुळे नष्ट झालो तर—

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः॥८.

मी पापी होईन, ब्रह्मदेवाच्या हृदयातील कृमीसारखा अधम; किंवा मला दास म्हणून विकले जावे—स्वतःला विकणेच बरे.

; पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदया गिरा॥८.

राजा व्याकुळ, दुःखी आणि विचारात हरवलेला होता; तेव्हा त्याची पत्नी अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात त्याला म्हणाली.

त्यज चिन्तां महारजा स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः॥८.

राजा, चिंता सोड आणि आपले सत्य पाळ; जो माणूस सत्य सोडतो त्याला स्मशानासारखे टाळावे.

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम्॥८.

पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, आपल्या सत्याचे पालन करण्यासारखा श्रेष्ठ धर्म दुसरा नाही असे म्हणतात.

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यं यस्य वाक्यमकारणम्॥८.

अग्निहोत्र किंवा सर्व दान-धर्म केले तरी, ज्याचे वचन पूर्ण होत नाही त्याच्या सर्व कर्मांचे फळ व्यर्थ जाते.

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम्॥८.

धर्मशास्त्रात ज्ञानी लोकांनी सत्याला सर्वश्रेष्ठ म्हटले आहे; संकटातून बाहेर पडण्यासाठी असत्य तात्पुरते उपयोगी पडते, पण अस्थिर मनाच्या माणसाला ते अधःपाताकडे नेते.

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत्॥८.

सात अश्वमेध आणि राजसूय यज्ञ केल्यानंतरही, राजा जर एकदाच असत्य बोलेल तर तो स्वर्गातून खाली पडतो.

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः॥८.

राजा, माझं मूल जन्माला आलं असं म्हणून ती रडू लागली; तिच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, तेव्हा राजाने तिला असे सांगितले.

; हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाला, "सावध रहा, सती! दुःख सोड. मूल जिवंत आहे. तुला काही बोलायचं असेल तर सांग, गजगामीनी."

; पत्न्युवाच राजन् जातमपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम्॥८.

पत्नी म्हणाली, "राजा, माझं मूल जन्माला आलं. सती स्त्रियांसाठी पुत्र हीच खरी कमाई असते. म्हणून, मला धनासह ब्राह्मणाला दक्षिणा म्हणून द्या."

; पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुः खितः॥८.

हे शब्द ऐकून राजा गोंधळून गेला; शुद्धीवर आल्यावर तो फार दुःखी होऊन रडू लागला.

महद्दुः खमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः॥८.

हे फार मोठं दुःख आहे, सखी, की तू असं बोलतेस. पूर्वीचे तुझे हास्य आणि गोड बोलणे या पापी माणसासाठी विसरलीस का?

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम्॥८.

हाय हाय! शुद्ध हास्य असणारी, तुझ्या तोंडून असं बोलणं कसं जमलं? आणि मीही असं कठीण बोलणं कसं बोलू?