मार्कण्डेयपुराणम्

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः । कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः॥८१.

त्याच्या स्वतःच्या नगरात, त्याचे बलवान पण वाईट मंत्री आणि दुष्ट माणसांनी, त्याच्या दुर्बलतेचा फायदा घेऊन, त्याचा खजिना आणि सैन्य हिसकावून घेतले.

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भुपतिः । एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्॥८१.

मग शिकार करण्याच्या निमित्ताने, तो राजा आपली सत्ता गमावून, एकटाच घोड्यावर बसून दाट जंगलात गेला.

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः । प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम्॥८१.

तेथे त्याला मेधस नावाच्या श्रेष्ठ ऋषींचे आश्रम दिसले, जे शांत होते, जंगली प्राण्यांपासून मुक्त होते आणि त्या ऋषी व त्यांच्या शिष्यांनी शोभून गेले होते.

तस्थौ कञ्चित् स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः । इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे॥८१.

तो तिथे काही काळ राहिला, त्या ऋषीने त्याचा आदर केला, आणि त्या महान ऋषींच्या आश्रमात इकडे तिकडे फिरत राहिला.

सोऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः । मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् । मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा॥८१.

तेथे, ममतेने मन ओढले गेलेले त्याने विचार केला, 'माझ्या पूर्वजांनी आणि मी ज्या नगराचं रक्षण केलं, ते आता माझ्यापासून दूर गेलं आहे. माझे सेवक, जे वाईट वागणारे आहेत, ते कदाचित धर्माने नगर सांभाळतात की नाही, कोण जाणे.'

न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः । मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते॥८१.

'माझा मुख्य, शूर आणि नेहमी गर्विष्ठ असलेला हस्तीस्वार, जो आता माझ्या शत्रूंच्या ताब्यात गेला आहे, त्याला काही सुख मिळेल की नाही, मला माहीत नाही.'

ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः । अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्॥८१.

'जे नेहमी माझ्या मागे होते, ज्यांना मी कृपा, धन आणि अन्न दिलं, ते आता नक्कीच दुसऱ्या राजांची सेवा करत असतील.'

असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् । संचितः सोऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति॥८१.

'त्यांच्या सततच्या फाजील खर्चामुळे आणि चुकीच्या खर्चामुळे, मोठ्या कष्टाने जमवलेला खजिना लवकरच संपून जाईल.'

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः । तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः॥८१.

राजा हे आणि इतर अनेक विचार सतत करत होता. तेव्हा त्याने त्या ऋषींच्या आश्रमाजवळ एक व्यापारी पाहिला.

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमनेऽत्र कः । सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे॥८१.

त्याला राजाने विचारले, 'तू कोण आहेस? इथे येण्याचं कारण काय? आणि तू असा दुःखी आणि उदास का दिसतोस?'

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्॥८१.

राजाने प्रेमाने विचारलेली ही वाक्यं ऐकून, त्या व्यापाऱ्याने आदराने वाकून राजाला उत्तर दिलं.

वैश्य उवाच समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः॥८१.

व्यापारी म्हणाला — 'माझं नाव समाधी आहे. मी श्रीमंत घरात जन्मलो, पण माझ्या मुलांनी आणि पत्नीने, धनाच्या लोभामुळे, मला घराबाहेर काढलं.'

विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः॥८१.

'माझं धन, बायको आणि मुले — हे सगळं माझ्यापासून हिरावून घेतलं गेलं. आप्तेष्टांनी आणि मित्रांनी टाकून दिल्यामुळे, मी दुःखी होऊन या जंगलात आलो.'

सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः॥८१.

'इथे राहून, माझ्या मुलांचं आणि घरच्यांचं काहीच कळत नाही — ते सुखी आहेत की नाही, माझ्या पत्नीचंही काहीच समजत नाही.'

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः॥८१.

'त्यांच्या घरी सध्या सर्व ठीक आहे की नाही? ते कसे आहेत? माझी मुलं चांगली वागत आहेत की वाईट?'

राजोवाच यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्॥८१.

राजा म्हणाला: ज्यांनी मला, म्हणजे माझ्या मुलांनी, बायकोने आणि इतरांनी, धनाच्या लालसेने टाकून दिलं आहे, त्यांच्याबद्दल तुझं मन अजूनही का प्रेमाने बांधलेलं आहे?

वैश्य उवाच एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः॥८१.

व्यापारी म्हणाला: खरंच, तुम्ही जे बोललात ते अगदी बरोबर आहे; पण मी काय करावं? माझं मन त्यांच्या विषयी कठोर होत नाही.

यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः॥८१.

ज्यांनी धनाच्या हावेत आपलं वडिलांचं प्रेम सोडलं आणि मला दूर लोटलं, त्याच बायको, आप्त आणि नातेवाईकांमध्येच माझं मन अजूनही गुंतलेलं आहे.

किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु॥८१.

हे ज्ञानी, मला हे कळत नाही, आणि कळूनही समजत नाही, की गुण नसतानाही मन आप्तांवर प्रेम का करतं.

तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते । करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्॥८१.

त्यांच्यामुळे मला हुंकार येतो आणि मन खिन्न होतं; मी काय करावं, की माझं मन त्यांच्या विषयी कठोर होत नाही, ज्या मला प्रेम देत नाहीत?

मार्कण्डेय उवाच ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः॥८१.

मार्कंडेय म्हणाले: मग त्या दोघांनी, म्हणजे व्यापारी समाधी आणि तो श्रेष्ठ राजा, एकत्र जाऊन त्या ऋषींच्या भेटीला गेले.

कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ॥८१.

दोघांनी योग्य रीतीने त्यांना नमस्कार केला आणि मग व्यापारी व राजा बसून आपापसात बोलू लागले.

राजोवाच भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् । दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना॥८१.

राजा म्हणाला: भगवंत, मला एक प्रश्न विचारायचा आहे—कृपया सांगा, माझं मन स्वतःच्या इच्छेनुसार वागतं आणि त्यामुळे मला दुःख का होतं?

ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम॥८१.

राज्य गेल्यावरही मला त्याच्या सर्व भागांवर मालकीची भावना वाटते; हे कळूनही मी अज्ञानीसारखा वागतो—हे श्रेष्ठ ऋषी, हे असं का होतं?

अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः । स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दे तथाप्यति॥८१.

आणि हा माणूसही, मुलांनी फसवला, बायकोने व नोकरांनी टाकून दिला, आप्तांनीही सोडून दिला—तरीही त्याचं मन त्यांच्यावरच प्रेम करतं.

एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुः खितौ । दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ॥८१.

अशा रीतीने, मी आणि हा दोघंही फार दुःखी आहोत; दोष दिसूनही, मन ममतेने ओढलं जातं.

तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि । ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता॥८१.

म्हणून, हे भाग्यवान, हे काय आहे, की ज्ञानी माणसांनाही असा मोह होतो? माझ्या आणि याच्या मनात विवेकाचा अंधकार, ही मूर्खपणाची भावना का येते?

ऋषिरुवाच ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे । विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक्॥८१.

ऋषी म्हणाले: सर्व प्राण्यांमध्ये त्यांच्या इंद्रियांच्या कक्षेत ज्ञान असतं, हे भाग्यवान; पण विषय प्रत्येकाला वेगळा वाटतो.

दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे । केचिद् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः॥८१.

काही प्राणी दिवसा आंधळे असतात, काही रात्री; काहींना दिवस-रात्र सारखं दिसतं.