मार्कण्डेयपुराणम्

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरन्तीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥ ७७.

ध्यानात मग्न असलेल्या दिवाकराने तिला उत्तर कुरू प्रदेशात, घोडीचे रूप घेऊन तपश्चर्या करताना पाहिले.

सौम्यमूर्तिः शुभाकारो मम भर्ता भवेदिति । अभिसन्धिञ्च तपसो बुबुधेऽस्या दिवाकरः ॥ ७७.

माझा पती सौम्य आणि शुभ रूपाचा व्हावा, या इच्छेने ती तप करत आहे, हे दिवाकराला समजले.

शातनं तेजसो मेऽद्य क्रियतामिति भास्करः । तञ्चाह विश्वकर्माणं संज्ञायाः पितरं द्विज ॥ ७७.

माझे तेज आज कमी करावे, असे भास्कराने संज्ञेच्या वडिलांना, विश्वकर्म्याला सांगितले.

संवत्सरभ्रमेस्तस्य विश्वकर्मा करवेस्ततः । तेजसः शातनञ्चक्रे स्तूयमानश्च दैवतैः ॥ ७७.

मग देवांनी स्तुती केलेल्या विश्वकर्म्याने, एक वर्ष प्रयत्न करून, त्याचे तेज कमी केले.

मार्कण्डेय उवाच सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः । निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद् गदतो मम॥८१.

मार्कंडेय म्हणाला: सूर्यपुत्र सावर्णी हा आठवा मनु म्हणून ओळखला जातो. त्याचा जन्म कसा झाला, ते मी तुला सविस्तर सांगतो, नीट ऐक.

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः । स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः॥८१.

महामायेच्या प्रभावाने, सूर्यपुत्र सावर्णी हा महान भाग्यवान झाला आणि मन्वंतराचा अधिपती झाला.

स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः । सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले॥८१.

स्वारोचिष मन्वंतरात, पूर्वी चित्रवंशात जन्मलेला, सुरथ नावाचा राजा संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करत होता.

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा॥८१.

त्याने आपल्या प्रजेला जणू काही स्वतःच्या मुलांसारखं जपलं, पण त्याच वेळी काही राजे, जे त्याच्या कुळाचा आणि सामर्थ्याचा नाश करणारे होते, त्याचे शत्रू बनले.

तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः । न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः॥८१.

त्या सामर्थ्यशाली राजाचा आणि त्या कुळाचा नाश करणाऱ्या राजांचा युद्ध झालं. ते शत्रू संख्या कमी असले तरी, त्या युद्धात तो पराभूत झाला.

ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपोऽभवत् । आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः॥८१.

मग तो आपल्या नगरात परतला आणि पुन्हा आपल्या देशाचा राजा झाला; पण त्याच वेळी ते बलाढ्य शत्रू त्याच्यावर तुटून पडले.

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः । कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः॥८१.

त्याच्या स्वतःच्या नगरात, त्याचे बलवान पण वाईट मंत्री आणि दुष्ट माणसांनी, त्याच्या दुर्बलतेचा फायदा घेऊन, त्याचा खजिना आणि सैन्य हिसकावून घेतले.

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भुपतिः । एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्॥८१.

मग शिकार करण्याच्या निमित्ताने, तो राजा आपली सत्ता गमावून, एकटाच घोड्यावर बसून दाट जंगलात गेला.

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः । प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम्॥८१.

तेथे त्याला मेधस नावाच्या श्रेष्ठ ऋषींचे आश्रम दिसले, जे शांत होते, जंगली प्राण्यांपासून मुक्त होते आणि त्या ऋषी व त्यांच्या शिष्यांनी शोभून गेले होते.

तस्थौ कञ्चित् स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः । इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे॥८१.

तो तिथे काही काळ राहिला, त्या ऋषीने त्याचा आदर केला, आणि त्या महान ऋषींच्या आश्रमात इकडे तिकडे फिरत राहिला.

सोऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः । मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् । मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा॥८१.

तेथे, ममतेने मन ओढले गेलेले त्याने विचार केला, 'माझ्या पूर्वजांनी आणि मी ज्या नगराचं रक्षण केलं, ते आता माझ्यापासून दूर गेलं आहे. माझे सेवक, जे वाईट वागणारे आहेत, ते कदाचित धर्माने नगर सांभाळतात की नाही, कोण जाणे.'

न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः । मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते॥८१.

'माझा मुख्य, शूर आणि नेहमी गर्विष्ठ असलेला हस्तीस्वार, जो आता माझ्या शत्रूंच्या ताब्यात गेला आहे, त्याला काही सुख मिळेल की नाही, मला माहीत नाही.'

ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः । अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्॥८१.

'जे नेहमी माझ्या मागे होते, ज्यांना मी कृपा, धन आणि अन्न दिलं, ते आता नक्कीच दुसऱ्या राजांची सेवा करत असतील.'

असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् । संचितः सोऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति॥८१.

'त्यांच्या सततच्या फाजील खर्चामुळे आणि चुकीच्या खर्चामुळे, मोठ्या कष्टाने जमवलेला खजिना लवकरच संपून जाईल.'

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः । तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः॥८१.

राजा हे आणि इतर अनेक विचार सतत करत होता. तेव्हा त्याने त्या ऋषींच्या आश्रमाजवळ एक व्यापारी पाहिला.

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमनेऽत्र कः । सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे॥८१.

त्याला राजाने विचारले, 'तू कोण आहेस? इथे येण्याचं कारण काय? आणि तू असा दुःखी आणि उदास का दिसतोस?'

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्॥८१.

राजाने प्रेमाने विचारलेली ही वाक्यं ऐकून, त्या व्यापाऱ्याने आदराने वाकून राजाला उत्तर दिलं.

वैश्य उवाच समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः॥८१.

व्यापारी म्हणाला — 'माझं नाव समाधी आहे. मी श्रीमंत घरात जन्मलो, पण माझ्या मुलांनी आणि पत्नीने, धनाच्या लोभामुळे, मला घराबाहेर काढलं.'

विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः॥८१.

'माझं धन, बायको आणि मुले — हे सगळं माझ्यापासून हिरावून घेतलं गेलं. आप्तेष्टांनी आणि मित्रांनी टाकून दिल्यामुळे, मी दुःखी होऊन या जंगलात आलो.'

सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः॥८१.

'इथे राहून, माझ्या मुलांचं आणि घरच्यांचं काहीच कळत नाही — ते सुखी आहेत की नाही, माझ्या पत्नीचंही काहीच समजत नाही.'

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः॥८१.

'त्यांच्या घरी सध्या सर्व ठीक आहे की नाही? ते कसे आहेत? माझी मुलं चांगली वागत आहेत की वाईट?'

राजोवाच यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्॥८१.

राजा म्हणाला: ज्यांनी मला, म्हणजे माझ्या मुलांनी, बायकोने आणि इतरांनी, धनाच्या लालसेने टाकून दिलं आहे, त्यांच्याबद्दल तुझं मन अजूनही का प्रेमाने बांधलेलं आहे?

वैश्य उवाच एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः॥८१.

व्यापारी म्हणाला: खरंच, तुम्ही जे बोललात ते अगदी बरोबर आहे; पण मी काय करावं? माझं मन त्यांच्या विषयी कठोर होत नाही.

यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः॥८१.

ज्यांनी धनाच्या हावेत आपलं वडिलांचं प्रेम सोडलं आणि मला दूर लोटलं, त्याच बायको, आप्त आणि नातेवाईकांमध्येच माझं मन अजूनही गुंतलेलं आहे.

किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु॥८१.

हे ज्ञानी, मला हे कळत नाही, आणि कळूनही समजत नाही, की गुण नसतानाही मन आप्तांवर प्रेम का करतं.