मार्कण्डेयपुराणम्

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः ॥ ७७.

"स्त्रियांनी नातेवाईकांकडे फार दिवस राहणे हे इज्जतीचे नसते; नातेवाईकांची इच्छा असते की स्त्रीने पतीच्या घरीच राहावे."

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता । पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके ॥ ७७.

"तू तीनही लोकांचे स्वामी असलेल्या सूर्याशी विवाहबद्ध झाली आहेस, म्हणून मुली, वडिलांच्या घरी फार दिवस राहू नकोस."

सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम ॥ ७७.

"म्हणून आता पतीच्या घरी जा; मी समाधानी आहे, तू मला मान दिलास. पण पुन्हा माझ्या दर्शनासाठी यावे, शुभे."

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने । संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून् ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणतो: वडिलांनी असे सांगितल्यावर तिने 'तसेच होईल' असे उत्तर दिले आणि वडिलांना नमस्कार करून ती उत्तरेकडील कुरू देशात गेली.

सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी ॥ ७७.

सूर्याच्या तापाला नको म्हणून आणि त्याच्या तेजाला घाबरून, तिने तिथे घोडीचे रूप घेऊन तपश्चर्या केली.

संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम् ॥ ७७.

सूर्याने, तिला संज्ञा समजून, दुसऱ्या पत्नीपासून दोन पुत्र आणि एक सुंदर कन्या उत्पन्न केली.

छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत ॥ ७७.

छाया आपल्या मुलांवर फारच प्रेम करत होती, पण संज्ञेच्या दोन मुलांवर आणि कन्येवर तितकेसे प्रेम तिने दाखवले नाही.

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत्क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे ॥ ७७.

लाड आणि सुखसोयींमध्ये ती रोजच भेदभाव करत असे; मनूने हे सहन केले, पण यमाला ते सहन झाले नाही.

ताडनाय च वै कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः ॥ ७७.

रागाच्या भरात यमाने तिला मारण्यासाठी पाय उचलला, पण ती सहनशील असल्यामुळे तिच्या अंगावर तो पडू दिला नाही.

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं द्विज । किञ्चित्प्रस्फुरमाणौष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा ॥ ७७.

तेव्हा छाया रागाने ओठ हलकेसे थरथरत, हात थरथरत, त्या यमाला शाप दिला, हे द्विजा.

पितुः पत्नीममर्यादं यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पदास्तवाद्यैव पतिष्यति ॥ ७७.

तू आपल्या वडिलांच्या पत्नीला पायाने धमकावतोस, हे योग्य नाही. म्हणून आज तुझा पाय जमिनीवर पडेल.

मार्कण्डेय उवाच इत्याकर्ण्य यमः शापं मात्रा दत्तं भयातुरः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरः सरम् ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: आईने दिलेला शाप ऐकून, यम भयभीत झाला आणि वडिलांकडे गेला, नम्रपणे वाकून त्यांना सांगितले.

यम उवाच तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिति केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति ॥ ७७.

यम म्हणाला: वडील, हे मोठे आश्चर्य आहे. कोणालाही असे कधी ऐकिवात नाही, की आई आपले वात्सल्य सोडून मुलाला शाप देते.

यथा मनुर्ममाचष्टे नेयं मता तथा मम । विगुणेष्वपि पुत्रेषु न माता विगुणा भवेत् ॥ ७७.

जसे मनू म्हणतात, तसेच माझेही मत आहे: जरी मुलांमध्ये दोष असला, तरी आई कधीच दोषी होत नाही.

मार्कण्डेय उवाच यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः । छायासंज्ञां समाहूय पप्रच्छ क्व गतेति सा ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: यमाची ही वचने ऐकून, अंधकार दूर करणाऱ्या भगवंताने छायेला बोलावले आणि तिला विचारले, 'तू कुठे गेलीस?'

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे ॥ ७७.

ती म्हणाली: मी संज्ञा आहे, त्वष्टाचा मुलगी आणि विवस्वताची पत्नी. हे तुझे मुले माझ्यापासून जन्मले आहेत.

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे ततः क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः ॥ ७७.

विवस्वताने तिला वारंवार विचारले, तरी तिने सत्य सांगितले नाही. मग भास्कर रागावून तिला शाप देण्यास तयार झाला.

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वतः । विदितार्थश्च भगवान् जगाम त्वष्टुरालयम् ॥ ७७.

मग तिने विवस्वताला सर्व घडलेले सांगितले. भगवंताने सत्य समजून घेतले आणि त्वष्टाच्या घरी गेला.

ततः स पूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्तं परया भक्त्या निजगेहमुपागतम् ॥ ७७.

तेव्हा त्रैलोक्यात पूजला जाणारा तो तेजस्वी विवस्वान, त्वष्टाने अत्यंत भक्तीने आपल्या घरी आलेल्या पाहुण्याचे स्वागत केले.

संज्ञां पृष्टस्तदा तस्मै कथयामास विश्वकृत् । आगतैवेह मे वेश्म भवतः प्रेषितेति वै ॥ ७७.

संज्ञेबद्दल विचारल्यावर, विश्वकर्मा म्हणाला: 'ती माझ्या घरी आली आहे, तुझ्या आज्ञेने.'

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरन्तीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥ ७७.

ध्यानात मग्न असलेल्या दिवाकराने तिला उत्तर कुरू प्रदेशात, घोडीचे रूप घेऊन तपश्चर्या करताना पाहिले.

सौम्यमूर्तिः शुभाकारो मम भर्ता भवेदिति । अभिसन्धिञ्च तपसो बुबुधेऽस्या दिवाकरः ॥ ७७.

माझा पती सौम्य आणि शुभ रूपाचा व्हावा, या इच्छेने ती तप करत आहे, हे दिवाकराला समजले.

शातनं तेजसो मेऽद्य क्रियतामिति भास्करः । तञ्चाह विश्वकर्माणं संज्ञायाः पितरं द्विज ॥ ७७.

माझे तेज आज कमी करावे, असे भास्कराने संज्ञेच्या वडिलांना, विश्वकर्म्याला सांगितले.

संवत्सरभ्रमेस्तस्य विश्वकर्मा करवेस्ततः । तेजसः शातनञ्चक्रे स्तूयमानश्च दैवतैः ॥ ७७.

मग देवांनी स्तुती केलेल्या विश्वकर्म्याने, एक वर्ष प्रयत्न करून, त्याचे तेज कमी केले.

मार्कण्डेय उवाच सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः । निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद् गदतो मम॥८१.

मार्कंडेय म्हणाला: सूर्यपुत्र सावर्णी हा आठवा मनु म्हणून ओळखला जातो. त्याचा जन्म कसा झाला, ते मी तुला सविस्तर सांगतो, नीट ऐक.

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः । स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः॥८१.

महामायेच्या प्रभावाने, सूर्यपुत्र सावर्णी हा महान भाग्यवान झाला आणि मन्वंतराचा अधिपती झाला.

स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः । सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले॥८१.

स्वारोचिष मन्वंतरात, पूर्वी चित्रवंशात जन्मलेला, सुरथ नावाचा राजा संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करत होता.

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा॥८१.

त्याने आपल्या प्रजेला जणू काही स्वतःच्या मुलांसारखं जपलं, पण त्याच वेळी काही राजे, जे त्याच्या कुळाचा आणि सामर्थ्याचा नाश करणारे होते, त्याचे शत्रू बनले.

तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः । न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः॥८१.

त्या सामर्थ्यशाली राजाचा आणि त्या कुळाचा नाश करणाऱ्या राजांचा युद्ध झालं. ते शत्रू संख्या कमी असले तरी, त्या युद्धात तो पराभूत झाला.