मार्कण्डेयपुराणम्

किङ्करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति ॥ ७७.

मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कुठे शांतता मिळेल? माझा पती, सूर्य, माझ्यावर कसा रागावणार नाही?

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा ॥ ७७.

त्या वेळी सृष्टीकर्त्याची कन्या, ती पुण्यवती, अनेक प्रकारे विचार करून, वडिलांच्या आश्रयालाच सर्वात उत्तम समजली.

ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः ॥ ७७.

मग वडिलांच्या घरी जाण्याचा निश्चय करून, त्या कीर्तीशालीने आपल्या स्वरूपातून सूर्याला प्रिय अशी छायारूप प्रतिमा निर्माण केली.

ताञ्चोवाच त्वया वेश्मन्यत्र भानोर्यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ ॥ ७७.

तिने तिला सांगितले, "जशी मी भानूच्या घरी वागले, तशीच तूही सूर्याच्या मुलांशी आणि स्वतः सूर्याशी योग्य वागणूक ठेवावी."

पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम । सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः ॥ ७७.

"कोणी विचारले तरी, मी कशी गेले हे सांगू नकोस; नेहमी एवढेच बोल, 'माझे नाव संज्ञा आहे.'"

छायसंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद्देवि ! आशापाच्च वचस्तव । करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात् ॥ ७७.

छाया नावाची ती म्हणाली, "देवी, तुझ्या आज्ञेने आणि केस पकडल्यावर, मी तुझे म्हणणे पाळीन आणि शापामुळे सांगावे लागले तर खरी गोष्ट सांगेन."

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम् ॥ ७७.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर ती देवी वडिलांच्या घरी गेली आणि तिथे तिने तपश्चर्येने पापमुक्त झालेला त्वष्टा पाहिला.

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता ॥ ७७.

विश्वकर्म्यानेही तिला मोठ्या सन्मानाने आदर दिला. ती काही काळ वडिलांच्या घरी निष्कलंक राहिली.

ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम् ॥ ७७.

नंतर तिच्या वडिलांनी, ती फार काळ थांबत नाही हे पाहून, प्रेम आणि सन्मानपूर्वक तिच्या सुंदर अंगाच्या कन्येचे कौतुक करत तिला बोलावले.

त्वान्तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्धसमानि स्युः किन्तु धर्मो विलुप्यते ॥ ७७.

"मुली, मी तुला कितीही दिवस पाहिले तरी ते दिवस मला अर्ध्या क्षणासारखेच वाटतात; पण धर्म मात्र कमी होतो."

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः ॥ ७७.

"स्त्रियांनी नातेवाईकांकडे फार दिवस राहणे हे इज्जतीचे नसते; नातेवाईकांची इच्छा असते की स्त्रीने पतीच्या घरीच राहावे."

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता । पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके ॥ ७७.

"तू तीनही लोकांचे स्वामी असलेल्या सूर्याशी विवाहबद्ध झाली आहेस, म्हणून मुली, वडिलांच्या घरी फार दिवस राहू नकोस."

सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम ॥ ७७.

"म्हणून आता पतीच्या घरी जा; मी समाधानी आहे, तू मला मान दिलास. पण पुन्हा माझ्या दर्शनासाठी यावे, शुभे."

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने । संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून् ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणतो: वडिलांनी असे सांगितल्यावर तिने 'तसेच होईल' असे उत्तर दिले आणि वडिलांना नमस्कार करून ती उत्तरेकडील कुरू देशात गेली.

सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी ॥ ७७.

सूर्याच्या तापाला नको म्हणून आणि त्याच्या तेजाला घाबरून, तिने तिथे घोडीचे रूप घेऊन तपश्चर्या केली.

संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम् ॥ ७७.

सूर्याने, तिला संज्ञा समजून, दुसऱ्या पत्नीपासून दोन पुत्र आणि एक सुंदर कन्या उत्पन्न केली.

छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत ॥ ७७.

छाया आपल्या मुलांवर फारच प्रेम करत होती, पण संज्ञेच्या दोन मुलांवर आणि कन्येवर तितकेसे प्रेम तिने दाखवले नाही.

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत्क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे ॥ ७७.

लाड आणि सुखसोयींमध्ये ती रोजच भेदभाव करत असे; मनूने हे सहन केले, पण यमाला ते सहन झाले नाही.

ताडनाय च वै कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः ॥ ७७.

रागाच्या भरात यमाने तिला मारण्यासाठी पाय उचलला, पण ती सहनशील असल्यामुळे तिच्या अंगावर तो पडू दिला नाही.

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं द्विज । किञ्चित्प्रस्फुरमाणौष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा ॥ ७७.

तेव्हा छाया रागाने ओठ हलकेसे थरथरत, हात थरथरत, त्या यमाला शाप दिला, हे द्विजा.

पितुः पत्नीममर्यादं यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पदास्तवाद्यैव पतिष्यति ॥ ७७.

तू आपल्या वडिलांच्या पत्नीला पायाने धमकावतोस, हे योग्य नाही. म्हणून आज तुझा पाय जमिनीवर पडेल.

मार्कण्डेय उवाच इत्याकर्ण्य यमः शापं मात्रा दत्तं भयातुरः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरः सरम् ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: आईने दिलेला शाप ऐकून, यम भयभीत झाला आणि वडिलांकडे गेला, नम्रपणे वाकून त्यांना सांगितले.

यम उवाच तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिति केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति ॥ ७७.

यम म्हणाला: वडील, हे मोठे आश्चर्य आहे. कोणालाही असे कधी ऐकिवात नाही, की आई आपले वात्सल्य सोडून मुलाला शाप देते.

यथा मनुर्ममाचष्टे नेयं मता तथा मम । विगुणेष्वपि पुत्रेषु न माता विगुणा भवेत् ॥ ७७.

जसे मनू म्हणतात, तसेच माझेही मत आहे: जरी मुलांमध्ये दोष असला, तरी आई कधीच दोषी होत नाही.

मार्कण्डेय उवाच यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः । छायासंज्ञां समाहूय पप्रच्छ क्व गतेति सा ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: यमाची ही वचने ऐकून, अंधकार दूर करणाऱ्या भगवंताने छायेला बोलावले आणि तिला विचारले, 'तू कुठे गेलीस?'

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे ॥ ७७.

ती म्हणाली: मी संज्ञा आहे, त्वष्टाचा मुलगी आणि विवस्वताची पत्नी. हे तुझे मुले माझ्यापासून जन्मले आहेत.

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे ततः क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः ॥ ७७.

विवस्वताने तिला वारंवार विचारले, तरी तिने सत्य सांगितले नाही. मग भास्कर रागावून तिला शाप देण्यास तयार झाला.

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वतः । विदितार्थश्च भगवान् जगाम त्वष्टुरालयम् ॥ ७७.

मग तिने विवस्वताला सर्व घडलेले सांगितले. भगवंताने सत्य समजून घेतले आणि त्वष्टाच्या घरी गेला.

ततः स पूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्तं परया भक्त्या निजगेहमुपागतम् ॥ ७७.

तेव्हा त्रैलोक्यात पूजला जाणारा तो तेजस्वी विवस्वान, त्वष्टाने अत्यंत भक्तीने आपल्या घरी आलेल्या पाहुण्याचे स्वागत केले.