मार्कण्डेयपुराणम्

इष्टैर्दारैस्तथा पुत्रैर्बन्धुभिर्वा कदाचन । वियोगो नास्य भविता शृण्वतः पठतोऽपि वा ॥ ७२.

जो ऐकतो किंवा वाचतो, त्याचा कधीही आपल्या प्रिय पत्नी, मुलं किंवा नातेवाईकांपासून वियोग होणार नाही.

तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् ! वदतो मे निशामय । श्रूयतां तत्र यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः ॥ ७२.

हे ब्राह्मण, मी त्याच्या मन्वंतराची कथा सांगतो, नीट ऐक; त्या वेळी कोण इंद्र होता, कोण देव आणि ऋषी होते, तेही ऐक.

मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः । संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत् ॥ ७७.

मर्तंड, रशीचा पुत्र आणि विश्वकर्म्याची कन्या, याची पत्नी संज्ञा होती; तिच्या पोटी भानू जन्मला.

मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् । विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः ॥ ७७.

विवस्वताचा पुत्र, अनेक ज्ञानात पारंगत आणि कीर्तीमान, तो मनू म्हणून प्रसिद्ध झाला; म्हणून त्याला वैवस्वत असे म्हणतात.

संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोर्ऽकः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत् ॥ ७७.

संज्ञा जेव्हा सूर्याला पाहून डोळे मिटू लागली, तेव्हा सूर्याने रागावून तिला कठोर शब्दांत बोलले.

मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम् ॥ ७७.

तू नेहमी मला पाहताना डोळे आवरतेस म्हणून, अज्ञानी, तुझ्या पोटी प्रजांना आवरणारा यम जन्मेल.

मार्कण्डेय उवाच ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: मग देवी भीतीने डोळे चंचल करून पाहू लागली; तिचे डोळे हलते पाहून सूर्याने पुन्हा तिला सांगितले.

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि ॥ ७७.

आता तू मला पाहताना डोळे चंचल केलेस, म्हणून तुझ्या पोटी 'विलोला' नावाची एक नदी जन्मेल.

मार्कण्डेय उवाच ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: मग तिच्या पतीच्या शापामुळे तिच्या पोटी यम आणि ही यमुना, ही महान आणि प्रसिद्ध नदी, जन्मली.

सापि संज्ञा रवेस्तेजः सेहे दुः खेन भामिनी । असहन्ती च सा तेजश्चिन्तयामास वै तदा ॥ ७७.

ती तेजस्विनी संज्ञा सूर्याचे तेज मोठ्या कष्टाने सहन करत होती; न सहन झाल्याने तिने मनात विचार करू लागली.

किङ्करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति ॥ ७७.

मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कुठे शांतता मिळेल? माझा पती, सूर्य, माझ्यावर कसा रागावणार नाही?

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा ॥ ७७.

त्या वेळी सृष्टीकर्त्याची कन्या, ती पुण्यवती, अनेक प्रकारे विचार करून, वडिलांच्या आश्रयालाच सर्वात उत्तम समजली.

ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः ॥ ७७.

मग वडिलांच्या घरी जाण्याचा निश्चय करून, त्या कीर्तीशालीने आपल्या स्वरूपातून सूर्याला प्रिय अशी छायारूप प्रतिमा निर्माण केली.

ताञ्चोवाच त्वया वेश्मन्यत्र भानोर्यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ ॥ ७७.

तिने तिला सांगितले, "जशी मी भानूच्या घरी वागले, तशीच तूही सूर्याच्या मुलांशी आणि स्वतः सूर्याशी योग्य वागणूक ठेवावी."

पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम । सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः ॥ ७७.

"कोणी विचारले तरी, मी कशी गेले हे सांगू नकोस; नेहमी एवढेच बोल, 'माझे नाव संज्ञा आहे.'"

छायसंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद्देवि ! आशापाच्च वचस्तव । करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात् ॥ ७७.

छाया नावाची ती म्हणाली, "देवी, तुझ्या आज्ञेने आणि केस पकडल्यावर, मी तुझे म्हणणे पाळीन आणि शापामुळे सांगावे लागले तर खरी गोष्ट सांगेन."

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम् ॥ ७७.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर ती देवी वडिलांच्या घरी गेली आणि तिथे तिने तपश्चर्येने पापमुक्त झालेला त्वष्टा पाहिला.

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता ॥ ७७.

विश्वकर्म्यानेही तिला मोठ्या सन्मानाने आदर दिला. ती काही काळ वडिलांच्या घरी निष्कलंक राहिली.

ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम् ॥ ७७.

नंतर तिच्या वडिलांनी, ती फार काळ थांबत नाही हे पाहून, प्रेम आणि सन्मानपूर्वक तिच्या सुंदर अंगाच्या कन्येचे कौतुक करत तिला बोलावले.

त्वान्तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्धसमानि स्युः किन्तु धर्मो विलुप्यते ॥ ७७.

"मुली, मी तुला कितीही दिवस पाहिले तरी ते दिवस मला अर्ध्या क्षणासारखेच वाटतात; पण धर्म मात्र कमी होतो."

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः ॥ ७७.

"स्त्रियांनी नातेवाईकांकडे फार दिवस राहणे हे इज्जतीचे नसते; नातेवाईकांची इच्छा असते की स्त्रीने पतीच्या घरीच राहावे."

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता । पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके ॥ ७७.

"तू तीनही लोकांचे स्वामी असलेल्या सूर्याशी विवाहबद्ध झाली आहेस, म्हणून मुली, वडिलांच्या घरी फार दिवस राहू नकोस."

सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम ॥ ७७.

"म्हणून आता पतीच्या घरी जा; मी समाधानी आहे, तू मला मान दिलास. पण पुन्हा माझ्या दर्शनासाठी यावे, शुभे."

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने । संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून् ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणतो: वडिलांनी असे सांगितल्यावर तिने 'तसेच होईल' असे उत्तर दिले आणि वडिलांना नमस्कार करून ती उत्तरेकडील कुरू देशात गेली.

सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी ॥ ७७.

सूर्याच्या तापाला नको म्हणून आणि त्याच्या तेजाला घाबरून, तिने तिथे घोडीचे रूप घेऊन तपश्चर्या केली.

संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम् ॥ ७७.

सूर्याने, तिला संज्ञा समजून, दुसऱ्या पत्नीपासून दोन पुत्र आणि एक सुंदर कन्या उत्पन्न केली.

छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत ॥ ७७.

छाया आपल्या मुलांवर फारच प्रेम करत होती, पण संज्ञेच्या दोन मुलांवर आणि कन्येवर तितकेसे प्रेम तिने दाखवले नाही.

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत्क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे ॥ ७७.

लाड आणि सुखसोयींमध्ये ती रोजच भेदभाव करत असे; मनूने हे सहन केले, पण यमाला ते सहन झाले नाही.

ताडनाय च वै कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः ॥ ७७.

रागाच्या भरात यमाने तिला मारण्यासाठी पाय उचलला, पण ती सहनशील असल्यामुळे तिच्या अंगावर तो पडू दिला नाही.