मार्कण्डेयपुराणम्

तव पुत्रो महावीर्यो भविष्यति नराधिप । तस्माप्रतिहतं चक्रमस्यां भुवि भविष्यति ॥ ७२.

"राजा, तुझा मुलगा फार पराक्रमी होईल; त्याचं राज्य या पृथ्वीवर कुणीही जिंकू शकणार नाही."

सर्वार्थशास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मानुष्ठानतत्परः । मन्वन्तरेश्वरो धीमान् ! भविष्यति स वै मनुः ॥ ७२.

"तो सर्व शास्त्रांचं तत्त्व जाणणारा आणि धर्मपालनात तत्पर असेल; बुद्धिमान राजा, तो मन्वंतराचा स्वामी, म्हणजेच मनु होईल."

मार्कण्डेय उवाच इति दत्वा वरं तस्मै नागराजसुता ततः । सखीं तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुने ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले, असं वर देऊन नागराजाची कन्या आपल्या सखीला मिठी मारून पुन्हा पाताळात गेली, हे मुनी.

तत्र तस्य तया सार्धं रमतः पृथिवीपतेः । जगाम कालः सुमहान् प्रजाः पालयतस्तथा ॥ ७२.

तेथे पृथ्वीच्या राजाने तिच्यासोबत आनंद घेत असताना, प्रजांची काळजी घेत तो बराच काळ गेला.

ततः स तस्यान्तनयो जज्ञे राज्ञो महात्मनः । पौर्णमास्यां यथा कान्तश्चन्द्रः संपूर्णमण्डलः ॥ ७२.

नंतर त्या महान राजाला तिच्या पोटी एक सुंदर, पूर्ण चंद्रासारखा पुत्र झाला.

तस्मिन् जाते मुदं प्रापुः प्रजाः सर्वा महात्मनि । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च ॥ ७२.

त्या तेजस्वी मुलाचा जन्म होताच सर्व प्रजेला मोठा आनंद झाला; देवांचे नगारे वाजले आणि फुलांचा वर्षाव झाला.

तस्य दृष्ट्वा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च । औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्रुः समागताः ॥ ७२.

त्याचे सुंदर रूप, उज्ज्वल भविष्य आणि उत्तम स्वभाव पाहून एकत्र आलेल्या ऋषींनी त्याला 'उत्तम' हे नाव दिले.

जातोऽयमुत्तमे वंशे तत्र काले तथोत्तमे । उत्तमावयवस्तेन औत्तमोऽयं भविष्यति ॥ ७२.

तो उत्तम वंशात, शुभ काळात आणि उत्तम अंगांनी जन्मलेला असल्याने त्याचे नाव 'उत्तम' ठेवले जाईल.

मार्कण्डेय उवाच उत्तमस्य सुतः सोऽथ नाम्ना ख्यातस्तथौत्तमः । मनुरासीत्तत्प्रभावो भागुरे श्रूयतां मम ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाला: उत्तमाचा पुत्र, ज्याचे नावही उत्तम होते, तो मनू झाला; भागुरी, त्याची महती मी सांगतो, ऐक.

उत्तमाख्यानमखिलं जन्म चैवोत्तमस्य च । नित्यं शृणोति विद्वेषं स कदाचिन्न गच्छति ॥ ७२.

जो कोणी उत्तमाची संपूर्ण कथा आणि जन्म नेहमी ऐकतो, त्याला कधीच कोणाशी वैर वाटत नाही.

इष्टैर्दारैस्तथा पुत्रैर्बन्धुभिर्वा कदाचन । वियोगो नास्य भविता शृण्वतः पठतोऽपि वा ॥ ७२.

जो ऐकतो किंवा वाचतो, त्याचा कधीही आपल्या प्रिय पत्नी, मुलं किंवा नातेवाईकांपासून वियोग होणार नाही.

तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् ! वदतो मे निशामय । श्रूयतां तत्र यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः ॥ ७२.

हे ब्राह्मण, मी त्याच्या मन्वंतराची कथा सांगतो, नीट ऐक; त्या वेळी कोण इंद्र होता, कोण देव आणि ऋषी होते, तेही ऐक.

मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः । संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत् ॥ ७७.

मर्तंड, रशीचा पुत्र आणि विश्वकर्म्याची कन्या, याची पत्नी संज्ञा होती; तिच्या पोटी भानू जन्मला.

मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् । विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः ॥ ७७.

विवस्वताचा पुत्र, अनेक ज्ञानात पारंगत आणि कीर्तीमान, तो मनू म्हणून प्रसिद्ध झाला; म्हणून त्याला वैवस्वत असे म्हणतात.

संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोर्ऽकः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत् ॥ ७७.

संज्ञा जेव्हा सूर्याला पाहून डोळे मिटू लागली, तेव्हा सूर्याने रागावून तिला कठोर शब्दांत बोलले.

मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम् ॥ ७७.

तू नेहमी मला पाहताना डोळे आवरतेस म्हणून, अज्ञानी, तुझ्या पोटी प्रजांना आवरणारा यम जन्मेल.

मार्कण्डेय उवाच ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: मग देवी भीतीने डोळे चंचल करून पाहू लागली; तिचे डोळे हलते पाहून सूर्याने पुन्हा तिला सांगितले.

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि ॥ ७७.

आता तू मला पाहताना डोळे चंचल केलेस, म्हणून तुझ्या पोटी 'विलोला' नावाची एक नदी जन्मेल.

मार्कण्डेय उवाच ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: मग तिच्या पतीच्या शापामुळे तिच्या पोटी यम आणि ही यमुना, ही महान आणि प्रसिद्ध नदी, जन्मली.

सापि संज्ञा रवेस्तेजः सेहे दुः खेन भामिनी । असहन्ती च सा तेजश्चिन्तयामास वै तदा ॥ ७७.

ती तेजस्विनी संज्ञा सूर्याचे तेज मोठ्या कष्टाने सहन करत होती; न सहन झाल्याने तिने मनात विचार करू लागली.

किङ्करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति ॥ ७७.

मी काय करू? कुठे जाऊ? मला कुठे शांतता मिळेल? माझा पती, सूर्य, माझ्यावर कसा रागावणार नाही?

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा ॥ ७७.

त्या वेळी सृष्टीकर्त्याची कन्या, ती पुण्यवती, अनेक प्रकारे विचार करून, वडिलांच्या आश्रयालाच सर्वात उत्तम समजली.

ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः ॥ ७७.

मग वडिलांच्या घरी जाण्याचा निश्चय करून, त्या कीर्तीशालीने आपल्या स्वरूपातून सूर्याला प्रिय अशी छायारूप प्रतिमा निर्माण केली.

ताञ्चोवाच त्वया वेश्मन्यत्र भानोर्यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ ॥ ७७.

तिने तिला सांगितले, "जशी मी भानूच्या घरी वागले, तशीच तूही सूर्याच्या मुलांशी आणि स्वतः सूर्याशी योग्य वागणूक ठेवावी."

पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम । सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः ॥ ७७.

"कोणी विचारले तरी, मी कशी गेले हे सांगू नकोस; नेहमी एवढेच बोल, 'माझे नाव संज्ञा आहे.'"

छायसंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद्देवि ! आशापाच्च वचस्तव । करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात् ॥ ७७.

छाया नावाची ती म्हणाली, "देवी, तुझ्या आज्ञेने आणि केस पकडल्यावर, मी तुझे म्हणणे पाळीन आणि शापामुळे सांगावे लागले तर खरी गोष्ट सांगेन."

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम् ॥ ७७.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर ती देवी वडिलांच्या घरी गेली आणि तिथे तिने तपश्चर्येने पापमुक्त झालेला त्वष्टा पाहिला.

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता ॥ ७७.

विश्वकर्म्यानेही तिला मोठ्या सन्मानाने आदर दिला. ती काही काळ वडिलांच्या घरी निष्कलंक राहिली.

ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम् ॥ ७७.

नंतर तिच्या वडिलांनी, ती फार काळ थांबत नाही हे पाहून, प्रेम आणि सन्मानपूर्वक तिच्या सुंदर अंगाच्या कन्येचे कौतुक करत तिला बोलावले.