मार्कण्डेयपुराणम्

राजोवाच निः शङ्कं ब्रूहि मत्तो यद्भवात्या किञ्चिदीप्सितम् । तदलभ्यं न ते भीरु ! तवायत्तोऽस्मि नान्यथा ॥ ७२.

राजा म्हणाला, "कसलाही संकोच नको, तुला माझ्याकडून जे हवं आहे ते सांग. हे भित्रे, तुझ्यासाठी काहीही अशक्य नाही! मी पूर्णपणे तुझ्या इच्छेनुसार आहे."

पत्न्युवाच मदर्थं तेन नागेन सुता शप्ता सखी मम । मूका भविष्यसीत्याह सा च मूकत्वमागता ॥ ७२.

पत्नी म्हणाली, "माझ्या सखीला त्या नागकन्येने माझ्यासाठी शाप दिला—'तू मुक होशील'—आणि त्यामुळे ती खरंच मुक झाली आहे."

तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् । वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम ॥ ७२.

"जर तुम्ही माझ्या प्रेमासाठी तिच्या या अवस्थेवर उपाय करू शकत असाल आणि तिच्या बोलण्यातला अडथळा दूर करू शकत असाल, तर माझ्यासाठी हे का करणार नाही?"

मार्कण्डेय उवाच ततः स राजा तं विप्रमाहास्मिन् कीदृशी क्रिया । तन्मूकतापनोदाय स च तं प्राह पार्थिवम् ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले, मग त्या राजाने त्या ब्राह्मणाला विचारलं, "हिच्या मुकपणासाठी काय करावं?" आणि त्याने राजाला ते सांगितलं.

ब्राह्मण उवाच भूप ! सारस्वतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव । पत्नी तवेयमानृण्यं यातु तद्वाक्प्रवर्तनात् ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला, "राजा, तुझ्या सांगण्यावरून मी सरस्वतीचं यज्ञ करतो. तुझ्या पत्नीलाही तिच्या ऋणातून मुक्त होऊ दे, आणि तिचं वाक्य पुन्हा सुरू होऊ दे."

मार्कण्डेय उवाच इष्टिं सारस्वतीं चक्रे तदर्थं स द्विजोत्तमः । सारस्वतानि सूक्तानि जजाप च समाहितः ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने तिच्यासाठी सरस्वतीचं यज्ञ केलं आणि एकाग्रतेने सरस्वतीच्या स्तोत्रांचा जप केला.

ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले । उपकारः सखीभर्त्रा कृतोऽयमतिदुष्करः ॥ ७२.

मग गार्गी, जी आता बोलू शकत होती, तिने पाताळात म्हणाले, "माझ्या सखीच्या पतीने तिच्यासाठी फार मोठं आणि कठीण उपकार केलं आहे."

इत्थं ज्ञानं समासाद्य नन्दा शीघ्रगतिः पुरम् । ततो राज्ञीं परिष्वज्य स्वसखीमुरगात्मजा ॥ ७२.

बोलण्याची शक्ती मिळाल्यावर नंदा पटकन नगरात परतली आणि तिथे राणीला, आपल्या सखीला, नागकन्येला मिठी मारून आनंदली.

तञ्च संस्तूय भूपालं कल्याणोक्त्या पुनः पुनः । उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा ॥ ७२.

राजाचे पुन्हा पुन्हा शुभ शब्दांनी स्तुती करून, नागकन्या आसनावर बसली आणि गोड बोलली.

उपकारः कृतो वीर ! भवता यो ममाधुना । तेनास्म्याकृष्टहृदया यद्ब्रवीमि शृणुष्व तत् ॥ ७२.

"वीर, तू माझ्यासाठी केलेला उपकार माझं मन जिंकून गेला आहे. आता मी जे सांगते ते ऐक."

तव पुत्रो महावीर्यो भविष्यति नराधिप । तस्माप्रतिहतं चक्रमस्यां भुवि भविष्यति ॥ ७२.

"राजा, तुझा मुलगा फार पराक्रमी होईल; त्याचं राज्य या पृथ्वीवर कुणीही जिंकू शकणार नाही."

सर्वार्थशास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मानुष्ठानतत्परः । मन्वन्तरेश्वरो धीमान् ! भविष्यति स वै मनुः ॥ ७२.

"तो सर्व शास्त्रांचं तत्त्व जाणणारा आणि धर्मपालनात तत्पर असेल; बुद्धिमान राजा, तो मन्वंतराचा स्वामी, म्हणजेच मनु होईल."

मार्कण्डेय उवाच इति दत्वा वरं तस्मै नागराजसुता ततः । सखीं तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुने ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले, असं वर देऊन नागराजाची कन्या आपल्या सखीला मिठी मारून पुन्हा पाताळात गेली, हे मुनी.

तत्र तस्य तया सार्धं रमतः पृथिवीपतेः । जगाम कालः सुमहान् प्रजाः पालयतस्तथा ॥ ७२.

तेथे पृथ्वीच्या राजाने तिच्यासोबत आनंद घेत असताना, प्रजांची काळजी घेत तो बराच काळ गेला.

ततः स तस्यान्तनयो जज्ञे राज्ञो महात्मनः । पौर्णमास्यां यथा कान्तश्चन्द्रः संपूर्णमण्डलः ॥ ७२.

नंतर त्या महान राजाला तिच्या पोटी एक सुंदर, पूर्ण चंद्रासारखा पुत्र झाला.

तस्मिन् जाते मुदं प्रापुः प्रजाः सर्वा महात्मनि । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च ॥ ७२.

त्या तेजस्वी मुलाचा जन्म होताच सर्व प्रजेला मोठा आनंद झाला; देवांचे नगारे वाजले आणि फुलांचा वर्षाव झाला.

तस्य दृष्ट्वा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च । औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्रुः समागताः ॥ ७२.

त्याचे सुंदर रूप, उज्ज्वल भविष्य आणि उत्तम स्वभाव पाहून एकत्र आलेल्या ऋषींनी त्याला 'उत्तम' हे नाव दिले.

जातोऽयमुत्तमे वंशे तत्र काले तथोत्तमे । उत्तमावयवस्तेन औत्तमोऽयं भविष्यति ॥ ७२.

तो उत्तम वंशात, शुभ काळात आणि उत्तम अंगांनी जन्मलेला असल्याने त्याचे नाव 'उत्तम' ठेवले जाईल.

मार्कण्डेय उवाच उत्तमस्य सुतः सोऽथ नाम्ना ख्यातस्तथौत्तमः । मनुरासीत्तत्प्रभावो भागुरे श्रूयतां मम ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाला: उत्तमाचा पुत्र, ज्याचे नावही उत्तम होते, तो मनू झाला; भागुरी, त्याची महती मी सांगतो, ऐक.

उत्तमाख्यानमखिलं जन्म चैवोत्तमस्य च । नित्यं शृणोति विद्वेषं स कदाचिन्न गच्छति ॥ ७२.

जो कोणी उत्तमाची संपूर्ण कथा आणि जन्म नेहमी ऐकतो, त्याला कधीच कोणाशी वैर वाटत नाही.

इष्टैर्दारैस्तथा पुत्रैर्बन्धुभिर्वा कदाचन । वियोगो नास्य भविता शृण्वतः पठतोऽपि वा ॥ ७२.

जो ऐकतो किंवा वाचतो, त्याचा कधीही आपल्या प्रिय पत्नी, मुलं किंवा नातेवाईकांपासून वियोग होणार नाही.

तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् ! वदतो मे निशामय । श्रूयतां तत्र यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः ॥ ७२.

हे ब्राह्मण, मी त्याच्या मन्वंतराची कथा सांगतो, नीट ऐक; त्या वेळी कोण इंद्र होता, कोण देव आणि ऋषी होते, तेही ऐक.

मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः । संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत् ॥ ७७.

मर्तंड, रशीचा पुत्र आणि विश्वकर्म्याची कन्या, याची पत्नी संज्ञा होती; तिच्या पोटी भानू जन्मला.

मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् । विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः ॥ ७७.

विवस्वताचा पुत्र, अनेक ज्ञानात पारंगत आणि कीर्तीमान, तो मनू म्हणून प्रसिद्ध झाला; म्हणून त्याला वैवस्वत असे म्हणतात.

संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोर्ऽकः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत् ॥ ७७.

संज्ञा जेव्हा सूर्याला पाहून डोळे मिटू लागली, तेव्हा सूर्याने रागावून तिला कठोर शब्दांत बोलले.

मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम् ॥ ७७.

तू नेहमी मला पाहताना डोळे आवरतेस म्हणून, अज्ञानी, तुझ्या पोटी प्रजांना आवरणारा यम जन्मेल.

मार्कण्डेय उवाच ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: मग देवी भीतीने डोळे चंचल करून पाहू लागली; तिचे डोळे हलते पाहून सूर्याने पुन्हा तिला सांगितले.

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि ॥ ७७.

आता तू मला पाहताना डोळे चंचल केलेस, म्हणून तुझ्या पोटी 'विलोला' नावाची एक नदी जन्मेल.

मार्कण्डेय उवाच ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥ ७७.

मार्कंडेय म्हणाला: मग तिच्या पतीच्या शापामुळे तिच्या पोटी यम आणि ही यमुना, ही महान आणि प्रसिद्ध नदी, जन्मली.