मार्कण्डेयपुराणम्

द्विसप्ततितमोऽध्यायः ७२ मार्कण्डेय उवाच ततः स्वनगरं प्राप्य तं ददर्श द्विजं नृपः । समेतं भार्यया चैव शीलवत्या मुदान्वितम् ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले: मग राजा आपल्या शहरात पोहोचला आणि त्याला तो ब्राह्मण आपल्या सद्गुणी पत्नीबरोबर आनंदात दिसला.

ब्राह्मण उवाच राजवर्य ! कृतार्थोऽस्मि यतो धर्मो हि रक्षितः । धर्मज्ञनेह भवता भार्यामानयता मम ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला: राजन, मी आता समाधानी आहे, कारण धर्माचं रक्षण झालं. तुझ्या धर्मज्ञानामुळे तू माझी पत्नी परत आणलीस.

राजोवाच कृतार्थस्त्वं द्विजश्रेष्ठ ! निजधर्मानुपालनात् । वयं सङ्कटिनो विप्र ! येषां पत्नी न वेश्मनि ॥ ७२.

राजा म्हणाला: ब्राह्मणश्रेष्ठा, तू आपल्या कर्तव्याचं पालन केल्यामुळे समाधानी आहेस; पण आमचं दु:ख आहे, कारण आमच्या पत्नी घरी नाहीत.

ब्राह्मण उवाच नरेन्द्र ! सा हि विपिने भक्षिता श्वनापदैर्यदि । अलन्तया किमन्यस्या न पाणिर्गृह्यते त्वया । क्रोधस्य वशमागम्य धर्मो न रक्षितस्त्वया ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला: राजन, जर तिला जंगलात वन्य प्राण्यांनी खाल्लं असतं, तर तू दुसरी पत्नी का घेतली नाहीस? रागाच्या भरात तू धर्माचं रक्षण केलं नाहीस.

राजोवाच न भक्षिता मे दयिता श्वापदैः सा हि जीवति । अविदूषितचारित्रा कथमेतत्करोम्यहम् ॥ ७२.

राजा म्हणाला: माझी प्रिय पत्नी वन्य प्राण्यांनी खाल्ली नाही, ती जिवंत आहे आणि तिच्या वर्तनात काहीही दोष नाही—मग मी असं कसं करू?

ब्राह्मण उवाच यदि जीवति ते भार्या न चैव व्यभिचारिणी । तदपत्नीकताजन्म किं पापं क्रियते त्वया ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला: जर तुझी पत्नी जिवंत आहे आणि तिनं कधीही चूक केली नाही, तर तिला पत्नी म्हणून न मानणं हे कोणतं पाप आहे?

राजोवाच आनीतापि हि सा विप्र ! प्रतिकूला सदैव मे । दुः खाय न सुखायालं तस्या मैत्री न वै मयि । तथा त्वं कुरु यत्नं मे यथा सा वशगामिनी ॥ ७२.

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, ती परत आली असली तरी नेहमी माझ्याशी विरुद्ध वागते; ती मला आनंद देत नाही, उलट दु:खच देते आणि माझ्यावर तिचं प्रेम नाही. म्हणून, कृपया असं काही करा की ती माझ्यावर प्रेम करू लागेल.

ब्राह्मण उवाच तव संप्रीतये तस्या वरेष्टिरुपकारिणी । क्रियते मित्रकामैर्या मित्रविन्दां करोमि ताम् ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला: तुझ्या समाधानासाठी, मैत्रीची इच्छा असणाऱ्यांनी एक उपयुक्त विधी केला जाईल; मी तिला तुझ्याशी मैत्रीपूर्ण करीन.

अप्रीतयोः प्रीतिकरो सा हि संजननी परम् । भार्यापत्योर्मनुष्येन्द्र ! तान्तवेष्टिं करोम्यहम् ॥ ७२.

राजन, तीच खऱ्या अर्थानं पती-पत्नीमधील प्रेम निर्माण करणारी आहे; मी पत्नी आणि मुलासाठी तांतवेष्टी विधी करतो.

यत्र तिष्ठति सा सुभ्रूस्तव भार्या महीपते । तस्मादानोयतां सा ते परां प्रीतिमुपैष्यति ॥ ७२.

राजन, ज्या ठिकाणी तुझी सुंदर भुवई असलेली पत्नी आहे, तिथून तिला आणा; ती तुझ्यावर मोठं प्रेम करेल.

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तः स तु सम्भारानशेषानवनीपतिः । आनिनाय चकारेष्टिं स च तां द्विजसत्तमः ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले: असं सांगितल्यावर, राजाने सर्व साहित्य आणलं आणि त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने तो विधी केला.

सप्तकृत्वः स तु तदा चकारेष्टिं पुनः पुनः । तस्य राज्ञो द्विजश्रेष्ठो भार्यासम्पादनाय वै ॥ ७२.

मग त्या ब्राह्मणाने राजाच्या पत्नीच्या मिळण्या साठी सात वेळा तो विधी पुन्हा पुन्हा केला.

यदारोपितमैत्रीन्ताममन्यत महामुनिः । स्वभर्तरि तदा विप्रस्तमुवाच नराधिपम् ॥ ७२.

जेव्हा त्या स्त्रीच्या मनात पतीसाठी मैत्री निर्माण झाली, तेव्हा त्या ब्राह्मणाने राजाला सांगितलं.

आनीयतां नरश्रेष्ठ ! या तवेष्टात्मनोऽन्तिकम् । भुङ्क्ष्व भोगांस्तया सार्धं यज यज्ञांस्तथादृतः ॥ ७२.

हे नरा श्रेष्ठ, ज्या स्त्रीला या विधीमुळे तुझ्याजवळ आणलं आहे, तिला घेऊन ये. तिच्यासोबत सुख उपभोग आणि भक्तीने यज्ञ कर.

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तस्तेन विप्रेण भूपालो विस्मितस्तदा । सस्मार तं महावीर्यं सत्यसन्धं निशाचरम् ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले: ब्राह्मणाने असं सांगितल्यावर, राजा आश्चर्यचकित झाला आणि त्याने त्या महान, सत्यवादी राक्षसाची आठवण केली.

स्मृतस्तेन तदा सद्यः समुपेत्य नराधिपम् । किं करोमीति सोऽप्याह प्रणिपत्य महामुने ॥ ७२.

त्या वेळी आठवणीने तो लगेच राजाकडे गेला आणि त्या महर्षीला वंदन करून म्हणाला, "काय करावे?"

ततस्तेन नरेन्द्रेण विस्तरेण निवेदिते । गत्वा पातालमादाय राजपत्नीमुपाययौ ॥ ७२.

मग त्या राजाने सगळं सविस्तर सांगितल्यावर तो पाताळात गेला, राणीला घेऊन आला आणि तिला राजासमोर आणून उभं केलं.

आनीता चातिहार्देन सा ददर्श तदा पतिम् । उवाच च प्रसीदेति भूयोभूयो मुदान्विता ॥ ७२.

ती मोठ्या प्रेमाने आणली गेली, तेव्हा तिने आपला पती पाहिला आणि आनंदाने पुन्हा पुन्हा म्हणू लागली, "कृपा करा."

ततः स राजा रभसा परिष्वज्याह मानिनीम् । प्रिये ! प्रसन्न एवाहं भूयोऽप्येवं ब्रवीषि किम् ॥ ७२.

मग राजा उत्साहाने आपल्या अभिमानी पत्नीस मिठी मारून म्हणाला, "प्रिय, मी आधीच तुझ्यावर खूष आहे, पुन्हा पुन्हा असं का सांगतेस?"

पत्न्युवाच यदि प्रिसादप्रवणं नरेन्द्र ! मयि ते मनः । तदेतदभियाचे त्वां तत्कुरुष्व ममार्हणम् ॥ ७२.

पत्नी म्हणाली, "राजा, जर तुझं मन खरंच माझ्यावर प्रसन्न असेल, तर मी तुझ्याकडे एक मागणी करते—माझं जे योग्य आहे ते मला दे."

राजोवाच निः शङ्कं ब्रूहि मत्तो यद्भवात्या किञ्चिदीप्सितम् । तदलभ्यं न ते भीरु ! तवायत्तोऽस्मि नान्यथा ॥ ७२.

राजा म्हणाला, "कसलाही संकोच नको, तुला माझ्याकडून जे हवं आहे ते सांग. हे भित्रे, तुझ्यासाठी काहीही अशक्य नाही! मी पूर्णपणे तुझ्या इच्छेनुसार आहे."

पत्न्युवाच मदर्थं तेन नागेन सुता शप्ता सखी मम । मूका भविष्यसीत्याह सा च मूकत्वमागता ॥ ७२.

पत्नी म्हणाली, "माझ्या सखीला त्या नागकन्येने माझ्यासाठी शाप दिला—'तू मुक होशील'—आणि त्यामुळे ती खरंच मुक झाली आहे."

तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् । वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम ॥ ७२.

"जर तुम्ही माझ्या प्रेमासाठी तिच्या या अवस्थेवर उपाय करू शकत असाल आणि तिच्या बोलण्यातला अडथळा दूर करू शकत असाल, तर माझ्यासाठी हे का करणार नाही?"

मार्कण्डेय उवाच ततः स राजा तं विप्रमाहास्मिन् कीदृशी क्रिया । तन्मूकतापनोदाय स च तं प्राह पार्थिवम् ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले, मग त्या राजाने त्या ब्राह्मणाला विचारलं, "हिच्या मुकपणासाठी काय करावं?" आणि त्याने राजाला ते सांगितलं.

ब्राह्मण उवाच भूप ! सारस्वतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव । पत्नी तवेयमानृण्यं यातु तद्वाक्प्रवर्तनात् ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला, "राजा, तुझ्या सांगण्यावरून मी सरस्वतीचं यज्ञ करतो. तुझ्या पत्नीलाही तिच्या ऋणातून मुक्त होऊ दे, आणि तिचं वाक्य पुन्हा सुरू होऊ दे."

मार्कण्डेय उवाच इष्टिं सारस्वतीं चक्रे तदर्थं स द्विजोत्तमः । सारस्वतानि सूक्तानि जजाप च समाहितः ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने तिच्यासाठी सरस्वतीचं यज्ञ केलं आणि एकाग्रतेने सरस्वतीच्या स्तोत्रांचा जप केला.

ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले । उपकारः सखीभर्त्रा कृतोऽयमतिदुष्करः ॥ ७२.

मग गार्गी, जी आता बोलू शकत होती, तिने पाताळात म्हणाले, "माझ्या सखीच्या पतीने तिच्यासाठी फार मोठं आणि कठीण उपकार केलं आहे."

इत्थं ज्ञानं समासाद्य नन्दा शीघ्रगतिः पुरम् । ततो राज्ञीं परिष्वज्य स्वसखीमुरगात्मजा ॥ ७२.

बोलण्याची शक्ती मिळाल्यावर नंदा पटकन नगरात परतली आणि तिथे राणीला, आपल्या सखीला, नागकन्येला मिठी मारून आनंदली.

तञ्च संस्तूय भूपालं कल्याणोक्त्या पुनः पुनः । उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा ॥ ७२.

राजाचे पुन्हा पुन्हा शुभ शब्दांनी स्तुती करून, नागकन्या आसनावर बसली आणि गोड बोलली.