मार्कण्डेयपुराणम्

धिक् त्वां दुष्टसमाचारमनृतं जिह्मभाषणम् । मम राज्यं च दत्वा यः पुनः प्राक्रष्टुमिच्छसि॥७.

अरे, वाईट वागणारा, खोटं आणि वाकडं बोलणारा, तुला लाज नाही का! तू मला राज्य दिलं आणि आता पुन्हा ते परत घ्यायचं म्हणतोस?

इत्युक्तः परुषं तेन गच्छामीति सवेपथुः । ब्रुवन्नेवं ययौ शीघ्रमाकर्षन् दयितां करे॥७.

त्याने अशा कठोर शब्दांनी बोलल्यावर, राजा घाबरून थरथरत 'मी जातो' असं म्हणाला आणि आपल्या प्रियतमेचा हात धरून लवकर निघून गेला.

कर्षतस्तां ततो भार्यां सुकुमारीं श्रमातुराम् । सहसा दण्डकाष्ठेन ताडयामास कौशिकः॥७.

तो आपल्या थकलेल्या, नाजूक पत्नीला ओढत असताना, कौशिकाने अचानक एका काठीने तिला मारलं.

तां तथा ताडितां दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रो महीपतिः । गच्छामीत्याह दुः खार्तो नान्यत् किञ्चिदुदाहरत्॥७.

पत्नीला अशा प्रकारे मारलेलं पाहून, हरिश्चंद्र राजा दुःखाने व्याकुळ झाला आणि 'मी जातो' एवढंच बोलला, दुसरं काहीच बोलला नाही.

अथ विश्वे तदा देवाः पञ्च प्राहुः कृपालवः । विश्वामित्रः सुपापोऽयं लोकान् कान् समवाप्स्यति॥७.

तेव्हा त्या पाच दयाळू देवांनी म्हटलं, 'विश्वामित्र इतका पापी आहे, त्याला कोणते लोक मिळतील?'

येनायां यज्वनां श्रेष्ठः स्वराज्यादवरोपितः । कस्य वा श्रद्धया पूतं सुतं सोमं महाध्वरे । पीत्वा वयं प्रयास्यामो मुदं मन्त्रपुरः सरम्॥७.

ज्याच्यामुळे श्रेष्ठ यजमान आपलं राज्य गमावला, त्याच्या श्रद्धेवर आपण शुद्ध सोम पिऊन, मंत्रांच्या पुढे जाऊन आनंदाने कसे जाऊ?

; पक्षिण ऊचुः इति तेषां वचः श्रुत्वा कौशिकोऽतिरुषान्वितः । शशाप तान् मनुष्यत्वं सर्वे यूयमवाप्स्यथ॥७.

त्यांची ही वचने ऐकून, कौशिक मोठ्या रागाने भरला आणि त्यांना शाप दिला, 'तुम्ही सर्वजण मानव जन्माला याल.'

प्रसादितश्च तैः प्राह पुनरेव महामुनिः. मानुषत्वेऽपि भवतां भवित्री नैव सन्ततिः॥७.

त्यांनी त्याला शांत केल्यावर, त्या महर्षीने पुन्हा सांगितलं, 'मानव जन्मातही तुम्हाला संतती होणार नाही.'

न दारसंग्रहश्चैव भविता न च मत्सरः । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भविष्यथ सुराः पुनः॥७.

तुम्हाला पत्नी मिळणार नाही, मत्सरही होणार नाही; काम आणि क्रोध यांपासून मुक्त होऊन तुम्ही पुन्हा देव व्हाल.

ततोऽवतेरुरंशैः स्वैर्देवास्ते कुरुवेश्मनि । द्रौपदीगर्भसम्भूताः पञ्च वै पाण्डुनन्दनाः॥७.

मग त्या देवांनी आपल्या अंशांनी कुरूंच्या घरात अवतार घेतला आणि द्रौपदीच्या गर्भातून पाच पांडव जन्माला आले.

एतस्मात् कारणात् पञ्च पाण्डवेया महारथाः । न दारसंग्रहं प्राप्ताः शापात् तस्य महामुनेः॥७.

म्हणूनच त्या महर्षीच्या शापामुळे पाच पांडवांनी पत्नी घेतली नाही.

एतत्ते सर्वमाख्यातं पाण्डवेयकथाश्रयम् । प्रश्नं चतुष्टयं गीतं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥७.

मी तुला सर्व सांगितलं, पांडवांच्या कथेचा आधार आणि चार प्रश्नांचं उत्तर दिलं. अजून तुला काय ऐकायचं आहे?

जैमिनिरुवाच भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्र कथां प्रति॥८.

जैमिनी म्हणाला: तुम्ही माझ्या प्रश्नांनुसार सर्व कथा नीट सांगितल्या. मला हरिश्चंद्राच्या कथेची फारच उत्सुकता आहे.

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः॥८.

अहो! त्या महात्म्याने फार मोठं दुःख सहन केलं. शेवटी त्याला सुख मिळालं का, हे मला सांगा, द्विजश्रेष्ठांनो?

; पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्ययानुगतो दुः खी भार्यया बलापुत्रया॥८.

विश्वामित्राचं बोलणं ऐकून, राजा हळूहळू निघाला, आणि त्याच्या दुःखी पत्नी शैव्य आणि मुलगा रोहित यांनी त्याचा पाठलाग केला.

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः॥८.

तो पृथ्वीचा राजा दिव्य वाराणसी नगरीत गेला; ती मनुष्यासाठी नाही, कारण ती शूलधारी महादेव यांच्या संरक्षणाखाली आहे.

जगाम पद्भ्यां दुः खार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम्॥८.

दुःखाने व्याकुळ होऊन, तो आपल्या पतिव्रता पत्नीबरोबर पायीच तिकडे गेला; शहरात प्रवेश करताना त्याला विश्वामित्र तेथे उपस्थित दिसले.

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम्॥८.

त्याला समोर आलेला पाहून, तो नम्रतेने वागू लागला; हरिश्चंद्राने हात जोडून त्या महान ऋषींना म्हणाले.

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने ! मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम्॥८.

मुनिवर, हे माझे प्राण, माझा मुलगा आणि ही माझी पत्नी; तुम्हाला जे हवे असेल ते लगेच स्वीकारा, तेच माझ्याकडून सर्वोच्च अर्घ्य आहे.

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि॥८.

किंवा आम्ही अजून काही करावयाचे असल्यास, तुम्ही त्याची परवानगी द्या.

; विश्वामित्र उवाच पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि॥८.

विश्वामित्र म्हणाले: राजर्षी, आता महिना पूर्ण झाला आहे; तू राजसूय यज्ञासाठी दिलेले वचन आठवत असेल तर मला माझे दक्षिणा दे.

; हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दनार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम्॥८.

हरिश्चंद्र म्हणाले: ब्राह्मण, आजच महिना पूर्ण झाला आहे, तपस्वी; उरलेली अर्धी दक्षिणा मिळेपर्यंत थोडा थांब, फार वेळ लागणार नाही.

; विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि॥८.

विश्वामित्र म्हणाले: तसेच होवो, महाराज; मी पुन्हा येईन. पण जर तू आज दिले नाहीस, तर मी तुला शाप देईन.

; पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता॥८.

हे बोलून तो ऋषी निघून गेला, आणि राजा विचार करू लागला, 'मी त्याला दिलेली दक्षिणा कशी देऊ?''

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोर्ऽथः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम्॥८.

माझे संपन्न मित्र आता कुठे आहेत? माझे धन कुठे गेले? मला दान घेणे निषिद्ध आहे; मी अधःपात कसा पत्करू?

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम्॥८.

मी प्राण सोडावे का? मी आता काहीच नसताना कोणत्या दिशेला जाऊ? जर मी वचन दिलेले न दिल्यामुळे नष्ट झालो तर—

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः॥८.

मी पापी होईन, ब्रह्मदेवाच्या हृदयातील कृमीसारखा अधम; किंवा मला दास म्हणून विकले जावे—स्वतःला विकणेच बरे.

; पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदया गिरा॥८.

राजा व्याकुळ, दुःखी आणि विचारात हरवलेला होता; तेव्हा त्याची पत्नी अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात त्याला म्हणाली.

त्यज चिन्तां महारजा स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः॥८.

राजा, चिंता सोड आणि आपले सत्य पाळ; जो माणूस सत्य सोडतो त्याला स्मशानासारखे टाळावे.