मार्कण्डेयपुराणम्

करोति गायतां वतिं्त नृत्यताञ्च प्रयच्छति । वन्दिनामथ सूतानां विटानां लास्यापाठिनाम् ।। 68.

तो गाणाऱ्यांची व्यवस्था करतो आणि नृत्य करणाऱ्यांना मदत करतो. वंदक, सारथी, विनोदी, आणि लास्य गाणारे यांनाही तो सांभाळतो.

ददात्यहर्निशं भोगान् भुङ््क्ते तैश्च समं द्विज । कुलटासुरतिश्चास्य भवत्यन्यैश्च तद्विधैः ।। 68.

तो दिवस-रात्र सर्वांना भोग देतो आणि त्यांच्यासोबत स्वतःही त्याचा उपभोग घेतो, हे द्विजा. तसेच, त्याला वेश्यांमध्ये आणि अशाच इतर स्त्रियांमध्ये आसक्ती निर्माण होते.

प्रयाति सङ्गमेकञ्च यं निधिर्भजते नरम् । रजस्तमोमयश्चान्यो नन्दो नाम महानिधिः ।। 68.

तो विविध संमेलनांना जातो आणि ज्या माणसाला ते धन निवडतं, त्याच्या मागे 'नंदो' नावाचा, रज आणि तम युक्त दुसरं मोठं धनही लागून राहतं.

उपैति स्तम्भमधिकं नरस्तेनावलोकितः । समस्तधातुरत्नानां पुण्यधान्यादिकस्य च ।। 68.

त्या धनाने पाहिलेल्या माणसाला मोठा गर्व येतो. त्याला सर्व प्रकारच्या धातू, रत्नं, आणि शुभ धान्य वगैरे मिळतात.

परिग्रहं करोत्येष तथैव क्रयविक्रयम् । आधारः स्वजनानाञ्च आगताभ्यागतस्य च ।। 68.

तो या सर्व वस्तू मिळवतो आणि खरेदी-विक्रीही करतो. आपल्या लोकांना आणि येणाऱ्याजाणाऱ्यांनाही आधार देतो.

सहते नापमानोकिं्त स्वल्पामपि महामुने । स्तूयमानश्च महतीं प्रीतिं बध्नाति यच्छति ।। 68.

तो अगदी थोडाही अपमान सहन करू शकत नाही, हे महर्षे. पण कोणी त्याची स्तुती केली तर मोठ्या प्रेमाने बांधतो आणि देतो.

यं यमिच्छति वै कामं मृदुत्वमुपयाति च । बह्व्यो भाय्र्या भवन्त्यस्य सूतिमत्योऽतिशोभनाः ।। 68.

तो ज्या इच्छा करतो त्या पूर्ण होतात आणि त्याच्या स्वभावातही सौम्यता येते. त्याला अनेक सुंदर आणि संततीला जन्म देणाऱ्या पत्नी मिळतात.

रतये सप्त च नरान्निधिर्नन्दोऽनुवर्तते । प्रवद्र्धमानोऽथ नरमष्टभागेन सत्तम ।। 68.

सुखासाठी 'नंद' नावाचं धन सात माणसांनंतरही मागे लागतं; पण निघून गेल्यावर, हे श्रेष्ठ पुरुषा, माणसाकडे त्याचं फक्त आठवा भागच उरतो.

दीर्घायुष्ट्वञ्च सर्वेषां पुरुषाणां प्रयच्छति । बन्धूनामेव भरणं ये च दूरादुपागताः ।। 68.

हे धन सर्व माणसांना दीर्घायुष्य देतं; नातेवाईक आणि दूरवरून आलेल्यांचंही पोषण करतं.

तेषां करोति वै नन्दः परलोके न चादृतः । भवत्यस्य न च स्नेहः सहवासिषु जायते ।। 68.

नंद हे सर्व त्यांच्या पुढच्या जन्मात करतो, पण त्याला तिथे मान मिळत नाही; आणि त्याच्यासोबत राहणाऱ्यांमध्येही त्याच्याबद्दल प्रेम निर्माण होत नाही.

पूर्वमित्रेषु शैथिल्यं प्रीतिमन्यैः करोति च । तथैव सत्त्वरजसी यो बिभर्ति महानिधिः ।। 68.

तो जुने मित्र विसरतो आणि दुसऱ्यांशी मैत्री करतो; तसेच, सत्त्व आणि रज युक्त मोठं धन असलेला माणूसही असंच वागतो.

स नीलसंज्ञस्तत्सङ्गी नरस्तच्छीलवान् भवेत् । वस्त्र-कार्पास-धान्यादि-फल-पुष्पपरिग्रहम् ।। 68.

त्या धनाला 'नील' असं नाव आहे; त्याच्या संगतीत राहणारा माणूस त्याच्यासारखा होतो आणि वस्त्र, कापूस, धान्य, फळं, फुलं यांची संपत्ती मिळवतो.

मुक्ताविद्रुमशङ्खानां शुक्त्यादीनां तथा मुने । काष्ठादीनां करोत्येष यच्चान्यज्जलसम्भवम् ।। 68.

तो मोती, प्रवाळ, शंख, शुक्ती वगैरे, तसेच लाकूड आणि पाण्यातून मिळणाऱ्या इतर वस्तू मिळवतो, हे मुने.

क्रयविक्रयमन्येषां नान्यत्र रमते मनः । तडागान् पुष्करिण्योऽथ तथाऽऽरामान् करोति च ।। 68.

तो या वस्तूंची खरेदी-विक्री करतो आणि त्याच्याशिवाय त्याचं मन दुसरीकडे लागत नाही; तो तलाव, पुष्करणी आणि बागा बांधतो.

बन्धञ्च सरितां वृक्षांस्तथारोपयते नरः । अनुलेपनपुष्पादिभोगं भुक्त्वाभिजायते ।। 68.

तो नद्यांवर बंधारे बांधतो आणि झाडं लावतो; सुगंधी लेप, फुलं वगैरे उपभोगून पुन्हा जन्म घेतो.

त्रिपौरुषश्चापि निधिर्नोलो नामैष जायते । रजस्तमोमयश्चान्यः शङ्खसंज्ञो हि यो निधिः ।। 68.

तीन पिढ्यांपर्यंत टिकणारं 'नोल' नावाचं धनही आहे; आणि रज-तमयुक्त दुसरं धन 'शंख' नावाने ओळखलं जातं.

तेनापि नीयते विप्र ! तद््गुणित्वं निधी•ारः । एकस्यैव भवत्येष नरं नान्यमुपैति च ।। 68.

त्या धनामुळेही, हे ब्राह्मणा, माणूस त्याच्या गुणांनी युक्त होतो; पण ते धन फक्त एकाच माणसाकडे राहतं, दुसऱ्याकडे जात नाही.

यस्य शङ्खो निधिस्तस्य स्वरूपं क्रौष्टुके ! श्रृणु । एक एवात्मना मिष्टमन्नं भुङ््क्ते तथाम्बरम् ।। 68.

कौष्टुकी, ज्याच्या धनाचा चिन्ह शंख आहे, त्याचं स्वरूप ऐक. असा माणूस स्वतःसाठीच उत्तम अन्न खातो आणि सुंदर वस्त्र घालतो.

कदन्नभुक्् परिजनो न च शोभनवस्त्रधृक् । न ददाति सुह्मद््भाय्र्याभ्रातृपुत्रस्नुषादिषु ।। 68.44 स्वपोषणपरः शङ्खी नरो भवति सर्वदा । इत्येते निधयः ख्याता नराणामर्थदेवताः ।। 68.

त्याच्या घरातील लोक साधं अन्न खातात आणि चांगली वस्त्रं घालत नाहीत. तो आपल्या बायकोला, भावांना, मुलांना, सूनांना किंवा इतर कुणालाही काही देत नाही. शंख असलेला माणूस नेहमी फक्त स्वतःच्या गरजा भागवतो. हे सर्व धनाचे प्रकार लोकांसाठी संपत्ती देणाऱ्या देवता म्हणून ओळखले जातात.

मिश्रावलोकनान्मिश्राः स्वभावफलदायिनः । यथाख्यातस्वभावस्तु भवत्येव विलोकनात् 68.

मिश्रित धन त्यांच्या स्वभावानुसार फळ देतात. जसं त्यांचं स्वरूप आहे, तसं त्यांचं फळ मिळतं.

द्विसप्ततितमोऽध्यायः ७२ मार्कण्डेय उवाच ततः स्वनगरं प्राप्य तं ददर्श द्विजं नृपः । समेतं भार्यया चैव शीलवत्या मुदान्वितम् ॥ ७२.

मार्कंडेय म्हणाले: मग राजा आपल्या शहरात पोहोचला आणि त्याला तो ब्राह्मण आपल्या सद्गुणी पत्नीबरोबर आनंदात दिसला.

ब्राह्मण उवाच राजवर्य ! कृतार्थोऽस्मि यतो धर्मो हि रक्षितः । धर्मज्ञनेह भवता भार्यामानयता मम ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला: राजन, मी आता समाधानी आहे, कारण धर्माचं रक्षण झालं. तुझ्या धर्मज्ञानामुळे तू माझी पत्नी परत आणलीस.

राजोवाच कृतार्थस्त्वं द्विजश्रेष्ठ ! निजधर्मानुपालनात् । वयं सङ्कटिनो विप्र ! येषां पत्नी न वेश्मनि ॥ ७२.

राजा म्हणाला: ब्राह्मणश्रेष्ठा, तू आपल्या कर्तव्याचं पालन केल्यामुळे समाधानी आहेस; पण आमचं दु:ख आहे, कारण आमच्या पत्नी घरी नाहीत.

ब्राह्मण उवाच नरेन्द्र ! सा हि विपिने भक्षिता श्वनापदैर्यदि । अलन्तया किमन्यस्या न पाणिर्गृह्यते त्वया । क्रोधस्य वशमागम्य धर्मो न रक्षितस्त्वया ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला: राजन, जर तिला जंगलात वन्य प्राण्यांनी खाल्लं असतं, तर तू दुसरी पत्नी का घेतली नाहीस? रागाच्या भरात तू धर्माचं रक्षण केलं नाहीस.

राजोवाच न भक्षिता मे दयिता श्वापदैः सा हि जीवति । अविदूषितचारित्रा कथमेतत्करोम्यहम् ॥ ७२.

राजा म्हणाला: माझी प्रिय पत्नी वन्य प्राण्यांनी खाल्ली नाही, ती जिवंत आहे आणि तिच्या वर्तनात काहीही दोष नाही—मग मी असं कसं करू?

ब्राह्मण उवाच यदि जीवति ते भार्या न चैव व्यभिचारिणी । तदपत्नीकताजन्म किं पापं क्रियते त्वया ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला: जर तुझी पत्नी जिवंत आहे आणि तिनं कधीही चूक केली नाही, तर तिला पत्नी म्हणून न मानणं हे कोणतं पाप आहे?

राजोवाच आनीतापि हि सा विप्र ! प्रतिकूला सदैव मे । दुः खाय न सुखायालं तस्या मैत्री न वै मयि । तथा त्वं कुरु यत्नं मे यथा सा वशगामिनी ॥ ७२.

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, ती परत आली असली तरी नेहमी माझ्याशी विरुद्ध वागते; ती मला आनंद देत नाही, उलट दु:खच देते आणि माझ्यावर तिचं प्रेम नाही. म्हणून, कृपया असं काही करा की ती माझ्यावर प्रेम करू लागेल.

ब्राह्मण उवाच तव संप्रीतये तस्या वरेष्टिरुपकारिणी । क्रियते मित्रकामैर्या मित्रविन्दां करोमि ताम् ॥ ७२.

ब्राह्मण म्हणाला: तुझ्या समाधानासाठी, मैत्रीची इच्छा असणाऱ्यांनी एक उपयुक्त विधी केला जाईल; मी तिला तुझ्याशी मैत्रीपूर्ण करीन.

अप्रीतयोः प्रीतिकरो सा हि संजननी परम् । भार्यापत्योर्मनुष्येन्द्र ! तान्तवेष्टिं करोम्यहम् ॥ ७२.

राजन, तीच खऱ्या अर्थानं पती-पत्नीमधील प्रेम निर्माण करणारी आहे; मी पत्नी आणि मुलासाठी तांतवेष्टी विधी करतो.