मार्कण्डेयपुराणम्

सत्यामृद्धौ भवन्त्येते सिद्धिस्तेषां हि जायते । एते ह्रष्टौ समाख्याता निधयस्तव क्रौष्टुके ।। 68.

समृद्धी असताना हे सर्व पूर्णपणे अस्तित्वात असतात आणि त्यांच्यामुळे यश प्राप्त होते; हे आठही धनसाठे मी तुला सांगितले, क्रौष्टुकी.

देवातानां प्रसादेन साधुसंसेवनेन च । एभिरालोकितं वित्तं मानुषस्य सदा मुने ।। 68.

मुनीवर, देवतांची कृपा आणि सज्जनांच्या संगतीमुळे माणसाचे धन नेहमी अशाच प्रकारे वाढताना दिसते.

यादृक्् स्वरूपं भवति तन्मे निगदतः श्रृणु । पद्मो नाम निधिः पूर्वं स यस्य भवति द्विज ।। 68.

त्याचे स्वरूप कसे आहे ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. पूर्वी 'पद्म' नावाचा एक निधी होता; जो ब्राह्मणाच्या हातात असे.

सुतस्य तत्सुतानाञ्च तत्पैत्राणाञ्च नित्यशः । दाक्षिण्यसारः पुरुषस्तेन चाधिष्ठितो भवेत् ।। 68.

तो निधी ज्याच्याकडे असे, त्याचा मुलगा, नातू आणि त्यांच्या पुढच्या पिढ्यांमध्येही उदारपणा नेहमीच राहतो.

सत्त्वाधारो महाभोगो यतोऽसौ सात्त्विको निधिः । सुवर्णरूप्यताम्रादिधातूनाञ्च परिग्रहम् ।। 68.

हा निधी सत्त्वगुणावर आधारलेला असून मोठ्या सुखाचा आहे; कारण तो सत्त्वगुणी निधी आहे. त्यातून सोनं, चांदी, तांबे आणि इतर धातू मिळतात.

करोत्यतितरां सोऽथ तेषाञ्च क्रयाविक्रयम् । करोति च तथा यज्ञान् दक्षिणाञ्च प्रयच्छति ।। 68.

तो माणूस या धातूंची खरेदी-विक्री मोठ्या प्रमाणात करतो, यज्ञ करतो आणि दानही देतो.

सभां देवनिकेतांश्च स कारयति तन्मनाः । सत्त्वाधारो निधिश्चान्यो महापद्म इति श्रुतः ।। 68.

तो मनाने सभागृहं आणि देवळं बांधतो; आणखी एक सत्त्वगुणी निधी आहे, ज्याला 'महापद्म' असं म्हणतात.

सत्त्वप्रधानो भवति तेन चाधिष्ठितो नरः । करोति पद्मरागादिरत्नानाञ्च परिग्रहम् ।। 68.

जो माणूस या निधीच्या प्रभावाखाली असतो, तो सत्त्वगुणप्रधान होतो आणि पद्मरागासारखी रत्ने मिळवतो.

मौक्तिकानां प्रवालानां तेषां च क्रयविक्रयान् । ददाति योगशीलेभ्यस्तेषामावसथांस्तथा ।। 68.

तो मोती, प्रवाळ यांची खरेदी-विक्री करतो आणि योगाभ्यास करणाऱ्यांसाठी निवासस्थानं देतो.

स कारयति तच्छीलः स्वयमेव च जायते । तत्प्रसूतास्तथाशीलाः पुत्रपौत्रक्रमेण च ।। 68.

तो माणूस स्वतःच्या स्वभावाने असंच वागतो आणि त्याच्या मुला-नातवंडांमध्येही हेच गुण जन्मतः असतात.

पूर्वर्द्धिमात्रः सप्तासौ पुरुषांश्च न मुञ्चति । तामसो मकरो नाम निधिस्तेनावलोकितः ।। 68.

तो माणूस फक्त पूर्वीची समृद्धी टिकवतो, इतरांना सोडत नाही; 'मकर' नावाचा निधी तामसिक म्हणून ओळखला जातो.

पुरुषोऽथ तमः प्रायः सुशीलोऽपि हि जायते । बाण-खड््गÐष्ट-धनुषां चम्र्मणाञ्च परिग्रहम् ।। 68.

जरी तो माणूस चांगल्या स्वभावाचा असला, तरी त्याच्यावर तामसिक गुणांचा प्रभाव जास्त असतो; तो बाण, तलवारी, धनुष्य आणि कातडी गोळा करतो.

दंशनानाञ्च कुरुते याति मैत्रीञ्च राजभिः । ददाति शौय्र्यवृत्तीनां भूभुजांये च तत्प्रियाः ।। 68.

तो धारदार शस्त्रांची खरेदी-विक्री करतो, राजांशी मैत्री करतो आणि शौर्यवान लोकांना, जे राजांना प्रिय असतात, दान देतो.

क्रयविक्रये च शस्त्राणां नान्यत्र प्रीतिमेति च । एकस्यैव भवत्येष नरस्य न सुतानुगः ।। 68.

त्याला फक्त शस्त्रांची खरेदी-विक्री यातच आनंद मिळतो, इतर कशात नाही; हा निधी फक्त एकाच माणसाकडे राहतो, मुलांकडे जात नाही.

द्रव्यार्थं दस्युतो नाशं संग्रामे चापि स व्रजेत् । कच्छपश्च निधिर्योऽसौ नरस्तेनाभिवीक्षितः ।। 68.

धनासाठी तो कधी दस्यूंनी मारला जातो किंवा युद्धात मरतो; 'कच्छप' नावाचा निधी अशा माणसात दिसतो.

तमः प्रधानो भवति यतोऽसौ तामसो निधिः । व्यवहारानशेषांस्तु पुण्यजातैः करोति च ।। 68.

तो माणूस तामसिक गुणांनी व्यापलेला असतो, कारण हा निधी तामसिक आहे; पण पुण्यामुळे तो सर्व प्रकारचे व्यवहार करतो.

कर्मस्थानखिलांश्चैवन वि•ासिति कस्यचित् । समस्तानि यथाङ्गानि संहरत्येव कच्छपः ।। 68.

तो आपली कोणतीही कामं कुणालाही दाखवत नाही; जसा कासव आपली सर्व अंगं आत घेतो, तसाच तो वागतो.

तथा विष्टभ्य चित्तानि तिष्ठत्यायतमानसः । न ददाति न वा भुङ््क्ते तद्विनाशभयाकुलः ।। 68.

त्याचप्रमाणे, तो मन आवरतो आणि नेहमी आतल्या आत राहतो; तो ना कुणाला काही देतो, ना स्वतः उपभोग घेतो, कारण त्याला नाशाची भीती असते.

निधानमुर्व्व्यां कुरुते निधिः सोऽप्येकपूरुषः । रजोगुणमयश्चान्यो मुकुन्दो नाम यो निधिः ।। 68.

तो आपला निधी जमिनीत लपवतो, आणि हा निधी फक्त एकाच माणसाचा असतो; आणखी एक 'मुकुंद' नावाचा निधी आहे, जो राजोगुणी आहे.

नरोऽवलोकितस्तेन तद््गुणो भवति द्विज । वीणावेणुमृदङ्गानामातोद्यस्य परिग्रहम् ।। 68.

त्या धनाने ज्या माणसाकडे पाहिलं, त्याच्यात तशीच गुणं येतात, हे द्विजा. वीणा, बासरी, मृदंग अशा वाद्यांची मिळकत त्याला होते.

करोति गायतां वतिं्त नृत्यताञ्च प्रयच्छति । वन्दिनामथ सूतानां विटानां लास्यापाठिनाम् ।। 68.

तो गाणाऱ्यांची व्यवस्था करतो आणि नृत्य करणाऱ्यांना मदत करतो. वंदक, सारथी, विनोदी, आणि लास्य गाणारे यांनाही तो सांभाळतो.

ददात्यहर्निशं भोगान् भुङ््क्ते तैश्च समं द्विज । कुलटासुरतिश्चास्य भवत्यन्यैश्च तद्विधैः ।। 68.

तो दिवस-रात्र सर्वांना भोग देतो आणि त्यांच्यासोबत स्वतःही त्याचा उपभोग घेतो, हे द्विजा. तसेच, त्याला वेश्यांमध्ये आणि अशाच इतर स्त्रियांमध्ये आसक्ती निर्माण होते.

प्रयाति सङ्गमेकञ्च यं निधिर्भजते नरम् । रजस्तमोमयश्चान्यो नन्दो नाम महानिधिः ।। 68.

तो विविध संमेलनांना जातो आणि ज्या माणसाला ते धन निवडतं, त्याच्या मागे 'नंदो' नावाचा, रज आणि तम युक्त दुसरं मोठं धनही लागून राहतं.

उपैति स्तम्भमधिकं नरस्तेनावलोकितः । समस्तधातुरत्नानां पुण्यधान्यादिकस्य च ।। 68.

त्या धनाने पाहिलेल्या माणसाला मोठा गर्व येतो. त्याला सर्व प्रकारच्या धातू, रत्नं, आणि शुभ धान्य वगैरे मिळतात.

परिग्रहं करोत्येष तथैव क्रयविक्रयम् । आधारः स्वजनानाञ्च आगताभ्यागतस्य च ।। 68.

तो या सर्व वस्तू मिळवतो आणि खरेदी-विक्रीही करतो. आपल्या लोकांना आणि येणाऱ्याजाणाऱ्यांनाही आधार देतो.

सहते नापमानोकिं्त स्वल्पामपि महामुने । स्तूयमानश्च महतीं प्रीतिं बध्नाति यच्छति ।। 68.

तो अगदी थोडाही अपमान सहन करू शकत नाही, हे महर्षे. पण कोणी त्याची स्तुती केली तर मोठ्या प्रेमाने बांधतो आणि देतो.

यं यमिच्छति वै कामं मृदुत्वमुपयाति च । बह्व्यो भाय्र्या भवन्त्यस्य सूतिमत्योऽतिशोभनाः ।। 68.

तो ज्या इच्छा करतो त्या पूर्ण होतात आणि त्याच्या स्वभावातही सौम्यता येते. त्याला अनेक सुंदर आणि संततीला जन्म देणाऱ्या पत्नी मिळतात.

रतये सप्त च नरान्निधिर्नन्दोऽनुवर्तते । प्रवद्र्धमानोऽथ नरमष्टभागेन सत्तम ।। 68.

सुखासाठी 'नंद' नावाचं धन सात माणसांनंतरही मागे लागतं; पण निघून गेल्यावर, हे श्रेष्ठ पुरुषा, माणसाकडे त्याचं फक्त आठवा भागच उरतो.

दीर्घायुष्ट्वञ्च सर्वेषां पुरुषाणां प्रयच्छति । बन्धूनामेव भरणं ये च दूरादुपागताः ।। 68.

हे धन सर्व माणसांना दीर्घायुष्य देतं; नातेवाईक आणि दूरवरून आलेल्यांचंही पोषण करतं.