मार्कण्डेयपुराणम्

विद्वेषिणी तु या कन्या भृकुटीकुटिलानना । तस्या द्वौ तनयौ पुंसामपकारप्रकाशकौ॥५१.

पण जी मुलगी वैरी आहे, कपाळावर आठ्या असलेली आणि वक्र चेहरा असलेली, तिचे दोन मुले पुरुषांमध्ये प्रसिद्ध आहेत, कारण ते इतरांना त्रास देतात.

निर्बोजत्वं नरो याति नारी वा शौचवर्जिता । पैशुन्याभिरतं लोलमसज्जननिषेवणम्॥५१.

जो पुरुष किंवा स्त्री शुद्धतेपासून दूर असतो, निंदा करण्यात आनंद मानतो, चंचल असतो आणि वाईट लोकांच्या संगतीत राहतो, त्याचे तेज कमी होते.

पुरुषद्वेषिणञ्चैतौ नारमाक्रम्य तिष्ठतः । मात्रा भ्रात्रा तथा मित्रैरभीष्टैः स्वजनैः परैः॥५१.

हे दोघेही त्या पुरुषाला पकडतात जो आपल्या आईला, भावाला, मित्रांना, प्रियजनांना, नातेवाईकांना किंवा इतर कोणालाही द्वेष करतो.

विद्विष्टो नाशमायाति पुरुषो धर्मतोर्ऽथतः । एकस्तु स्वगुणांल्लोके प्रकाशयति पापकृत्॥५१.

ज्याच्यावर लोकांचा द्वेष आहे, तो पुरुष धर्माने किंवा संपत्तीने नष्ट होतो; पण एकच माणूस आपल्या गुणांनी जगात पाप करणाऱ्यांचे कृत्य उघड करतो.

द्वितीयस्तु गुणान् मैत्रीं लोकस्थामपकर्षति । इत्येते दौः सहाः सर्वे यक्ष्मणः सन्ततावथ । पापाचाराः समाख्याता यैर्व्याप्तमखिलं जगत्॥५१.

दुसरा मात्र इतरांचे गुण, मैत्री आणि समाजातील स्थान दूर करतो; असे हे सगळे वाईट साथीदार रोगाचे संतती आहेत, ज्यांच्या वाईट वर्तनामुळे संपूर्ण जग व्यापले आहे.

क्रौष्टुकिरुवाच--- भगवन् !कथितं सर्वं विस्तरेण त्वया मम । स्वरोचिषस्तु चरितं जन्म स्वारोचिषस्य तु ।। 68.

क्रौष्टुकी म्हणाला— भगवंत, आपण माझ्यासाठी सर्व कथा सविस्तर सांगितल्या, त्यात स्वरौचिषाचे चरित्र आणि जन्मही सांगितला.

या तु सा पद्मिनी नाम विद्या भोगोपपादिका । तत्संश्रयां ये निधयस्तान् मे विस्तरतो वद ।। 68.

ती पद्मिनी नावाची विद्या, जी भोग मिळवून देते, तिच्याशी संबंधित असलेले धनसाठे कोणते ते मला विस्ताराने सांग.

अष्टौ ये निधयस्तेषां स्वरूपं द्रव्यसंस्थितिः । भवताभिहितं सम्यक् श्रोतुमिच्छाम्यहं गुरो ।। 68.

ते आठ धनसाठे कोणते, त्यांचे स्वरूप, त्यातील द्रव्य आणि त्यांची स्थिती काय, हे आपण जसे सांगू शकता तसे मला ऐकायचे आहे, गुरुवर्य.

मार्कण्डेय उवाच--- पद्मिनी नाम या विद्या लक्ष्मीस्तस्याश्च देवता । तदाधाराश्च निधयस्तन्मे निगदतः श्रृणु ।। 68.

मार्कंडेय म्हणाला— पद्मिनी नावाची जी विद्या आहे, ती लक्ष्मीच आहे आणि धनसाठे हे तिचे निवासस्थान आहेत; ते मी तुला स्पष्टपणे सांगतो, ऐक.

यत्र पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ । मुकुन्दो नन्दकश्चैव नीलः शङ्खोऽष्टमो निधिः ।। 68.

त्यात पद्म, महापद्म, तसेच मकर आणि कच्छप, मुकुंद, नंदक, नील आणि आठवा शंख—हे धनसाठे आहेत.

सत्यामृद्धौ भवन्त्येते सिद्धिस्तेषां हि जायते । एते ह्रष्टौ समाख्याता निधयस्तव क्रौष्टुके ।। 68.

समृद्धी असताना हे सर्व पूर्णपणे अस्तित्वात असतात आणि त्यांच्यामुळे यश प्राप्त होते; हे आठही धनसाठे मी तुला सांगितले, क्रौष्टुकी.

देवातानां प्रसादेन साधुसंसेवनेन च । एभिरालोकितं वित्तं मानुषस्य सदा मुने ।। 68.

मुनीवर, देवतांची कृपा आणि सज्जनांच्या संगतीमुळे माणसाचे धन नेहमी अशाच प्रकारे वाढताना दिसते.

यादृक्् स्वरूपं भवति तन्मे निगदतः श्रृणु । पद्मो नाम निधिः पूर्वं स यस्य भवति द्विज ।। 68.

त्याचे स्वरूप कसे आहे ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. पूर्वी 'पद्म' नावाचा एक निधी होता; जो ब्राह्मणाच्या हातात असे.

सुतस्य तत्सुतानाञ्च तत्पैत्राणाञ्च नित्यशः । दाक्षिण्यसारः पुरुषस्तेन चाधिष्ठितो भवेत् ।। 68.

तो निधी ज्याच्याकडे असे, त्याचा मुलगा, नातू आणि त्यांच्या पुढच्या पिढ्यांमध्येही उदारपणा नेहमीच राहतो.

सत्त्वाधारो महाभोगो यतोऽसौ सात्त्विको निधिः । सुवर्णरूप्यताम्रादिधातूनाञ्च परिग्रहम् ।। 68.

हा निधी सत्त्वगुणावर आधारलेला असून मोठ्या सुखाचा आहे; कारण तो सत्त्वगुणी निधी आहे. त्यातून सोनं, चांदी, तांबे आणि इतर धातू मिळतात.

करोत्यतितरां सोऽथ तेषाञ्च क्रयाविक्रयम् । करोति च तथा यज्ञान् दक्षिणाञ्च प्रयच्छति ।। 68.

तो माणूस या धातूंची खरेदी-विक्री मोठ्या प्रमाणात करतो, यज्ञ करतो आणि दानही देतो.

सभां देवनिकेतांश्च स कारयति तन्मनाः । सत्त्वाधारो निधिश्चान्यो महापद्म इति श्रुतः ।। 68.

तो मनाने सभागृहं आणि देवळं बांधतो; आणखी एक सत्त्वगुणी निधी आहे, ज्याला 'महापद्म' असं म्हणतात.

सत्त्वप्रधानो भवति तेन चाधिष्ठितो नरः । करोति पद्मरागादिरत्नानाञ्च परिग्रहम् ।। 68.

जो माणूस या निधीच्या प्रभावाखाली असतो, तो सत्त्वगुणप्रधान होतो आणि पद्मरागासारखी रत्ने मिळवतो.

मौक्तिकानां प्रवालानां तेषां च क्रयविक्रयान् । ददाति योगशीलेभ्यस्तेषामावसथांस्तथा ।। 68.

तो मोती, प्रवाळ यांची खरेदी-विक्री करतो आणि योगाभ्यास करणाऱ्यांसाठी निवासस्थानं देतो.

स कारयति तच्छीलः स्वयमेव च जायते । तत्प्रसूतास्तथाशीलाः पुत्रपौत्रक्रमेण च ।। 68.

तो माणूस स्वतःच्या स्वभावाने असंच वागतो आणि त्याच्या मुला-नातवंडांमध्येही हेच गुण जन्मतः असतात.

पूर्वर्द्धिमात्रः सप्तासौ पुरुषांश्च न मुञ्चति । तामसो मकरो नाम निधिस्तेनावलोकितः ।। 68.

तो माणूस फक्त पूर्वीची समृद्धी टिकवतो, इतरांना सोडत नाही; 'मकर' नावाचा निधी तामसिक म्हणून ओळखला जातो.

पुरुषोऽथ तमः प्रायः सुशीलोऽपि हि जायते । बाण-खड््गÐष्ट-धनुषां चम्र्मणाञ्च परिग्रहम् ।। 68.

जरी तो माणूस चांगल्या स्वभावाचा असला, तरी त्याच्यावर तामसिक गुणांचा प्रभाव जास्त असतो; तो बाण, तलवारी, धनुष्य आणि कातडी गोळा करतो.

दंशनानाञ्च कुरुते याति मैत्रीञ्च राजभिः । ददाति शौय्र्यवृत्तीनां भूभुजांये च तत्प्रियाः ।। 68.

तो धारदार शस्त्रांची खरेदी-विक्री करतो, राजांशी मैत्री करतो आणि शौर्यवान लोकांना, जे राजांना प्रिय असतात, दान देतो.

क्रयविक्रये च शस्त्राणां नान्यत्र प्रीतिमेति च । एकस्यैव भवत्येष नरस्य न सुतानुगः ।। 68.

त्याला फक्त शस्त्रांची खरेदी-विक्री यातच आनंद मिळतो, इतर कशात नाही; हा निधी फक्त एकाच माणसाकडे राहतो, मुलांकडे जात नाही.

द्रव्यार्थं दस्युतो नाशं संग्रामे चापि स व्रजेत् । कच्छपश्च निधिर्योऽसौ नरस्तेनाभिवीक्षितः ।। 68.

धनासाठी तो कधी दस्यूंनी मारला जातो किंवा युद्धात मरतो; 'कच्छप' नावाचा निधी अशा माणसात दिसतो.

तमः प्रधानो भवति यतोऽसौ तामसो निधिः । व्यवहारानशेषांस्तु पुण्यजातैः करोति च ।। 68.

तो माणूस तामसिक गुणांनी व्यापलेला असतो, कारण हा निधी तामसिक आहे; पण पुण्यामुळे तो सर्व प्रकारचे व्यवहार करतो.

कर्मस्थानखिलांश्चैवन वि•ासिति कस्यचित् । समस्तानि यथाङ्गानि संहरत्येव कच्छपः ।। 68.

तो आपली कोणतीही कामं कुणालाही दाखवत नाही; जसा कासव आपली सर्व अंगं आत घेतो, तसाच तो वागतो.

तथा विष्टभ्य चित्तानि तिष्ठत्यायतमानसः । न ददाति न वा भुङ््क्ते तद्विनाशभयाकुलः ।। 68.

त्याचप्रमाणे, तो मन आवरतो आणि नेहमी आतल्या आत राहतो; तो ना कुणाला काही देतो, ना स्वतः उपभोग घेतो, कारण त्याला नाशाची भीती असते.

निधानमुर्व्व्यां कुरुते निधिः सोऽप्येकपूरुषः । रजोगुणमयश्चान्यो मुकुन्दो नाम यो निधिः ।। 68.

तो आपला निधी जमिनीत लपवतो, आणि हा निधी फक्त एकाच माणसाचा असतो; आणखी एक 'मुकुंद' नावाचा निधी आहे, जो राजोगुणी आहे.