मार्कण्डेयपुराणम्

नयास्मानपि राजर्षे यदि धर्ममवेक्षसे । मुहूर्तं तिष्ठ राजेन्द्र भवतो मुखपङ्कजम्॥७.

राजर्षे, जर तुला खरंच धर्माचं भान असेल तर आम्हालाही घेऊन चल. राजेंद्र, थोडा वेळ थांब, आम्हाला तुझं कमळासारखं मुख पाहू दे.

पिबामो नेत्रभ्रमरैः कदा द्रक्ष्यामहे पुनः । यस्य प्रयातस्य पुरो यान्ति पृष्ठे च पार्थिवाः॥७.

आमच्या डोळ्यांनी, जणू मधमाशा फुलावर जमतात तसं, तुझं मुख पाहू दे. पुन्हा तुला केव्हा पाहू? राजा निघून जात असताना पुढे आणि मागे आम्ही चालतो.

तस्यानुयाति भार्येयं गृहीत्वा बालकं सुतम् । यस्य भृत्याः प्रयातस्य यान्तयग्रे कुञ्जचरस्थिताः॥७.

राजाची पत्नी आपल्या लहान मुलाला घेऊन त्याच्या मागे चालते; राजा निघताना त्याचे सेवक पुढे, जणू हत्तींच्या रांगेत उभे राहतात.

स एष पद्भ्यां राजेन्द्रो हरिश्चन्द्रोऽद्य गच्छति । हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वचमुन्नसम्॥७.

हा राजा हरिश्चंद्र आज पायी चालतो आहे; हाय राजन, तुझा कोवळ्या त्वचेचा, सुंदर भुवईंचा मुलगा तुझ्यासोबत चालतो आहे.

पथि पांशुपरिक्लिष्टं मुखं कीदृग्भविष्यति । तिष्ठ तिष्ठ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय॥७.

रस्त्यावर धुळीने माखलेलं त्याचं तोंड कसं दिसेल? थांब, थांब, राजश्रेष्ठ, आपला धर्म पाळ.

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षत्रियाणां विशेषतः । किं दारैः किं सुतैर्नाथ धनैर्धान्यैरथापि वा॥७.

कषत्रियांसाठी दयाळूपणा हाच सर्वात मोठा धर्म आहे. नाथा, पत्नी, मुले, धन, धान्य — या सगळ्यांचं काय?

सर्वमेतत् परित्यज्य छायाभूता वयं तव । हानाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि नः॥७.

हे सर्व सोडून आम्ही तुझ्या सावलीसारखे झालो आहोत. हाय महराज, हाय स्वामी, आम्हाला का सोडून चाललास?

यत्र त्वं तत्र हि वयं तत् सुखं यत्र वै भवान् । नगरं तद्भवान् यत्र स स्वर्गो यत्र नो नृपः॥७.

तुम्ही जिथे असता, तिथे आम्हीही असतो; सुख तिथेच असतं जिथे तुम्ही राहता. राजा जिथे असतो तीच आपली नगरी, आणि आमचा राजा जिथे असेल तिथेच आमचं स्वर्ग आहे.

इति पौरवचः श्रुत्वा राजा शोकपरिप्लुतः । अतिष्ठत् स तदा मार्गे तेषामेवानुकम्पया॥७.

नगरवासीयांची ही वचने ऐकून, राजा दुःखाने भरून गेला आणि त्यांच्या दयेपोटी तो तिथेच थांबला.

विश्वामित्रोऽपि तं दृष्ट्वा पौरवाक्याकुलीकृतम् । रोषमर्षविवृत्ताक्षः समागम्य वचोऽब्रवीत्॥७.

नगरवासीयांच्या बोलण्यामुळे राजा व्याकुळ झालेला पाहून, विश्वामित्र रागाने आणि संतापाने डोळे मोठे करून त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला.

धिक् त्वां दुष्टसमाचारमनृतं जिह्मभाषणम् । मम राज्यं च दत्वा यः पुनः प्राक्रष्टुमिच्छसि॥७.

अरे, वाईट वागणारा, खोटं आणि वाकडं बोलणारा, तुला लाज नाही का! तू मला राज्य दिलं आणि आता पुन्हा ते परत घ्यायचं म्हणतोस?

इत्युक्तः परुषं तेन गच्छामीति सवेपथुः । ब्रुवन्नेवं ययौ शीघ्रमाकर्षन् दयितां करे॥७.

त्याने अशा कठोर शब्दांनी बोलल्यावर, राजा घाबरून थरथरत 'मी जातो' असं म्हणाला आणि आपल्या प्रियतमेचा हात धरून लवकर निघून गेला.

कर्षतस्तां ततो भार्यां सुकुमारीं श्रमातुराम् । सहसा दण्डकाष्ठेन ताडयामास कौशिकः॥७.

तो आपल्या थकलेल्या, नाजूक पत्नीला ओढत असताना, कौशिकाने अचानक एका काठीने तिला मारलं.

तां तथा ताडितां दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रो महीपतिः । गच्छामीत्याह दुः खार्तो नान्यत् किञ्चिदुदाहरत्॥७.

पत्नीला अशा प्रकारे मारलेलं पाहून, हरिश्चंद्र राजा दुःखाने व्याकुळ झाला आणि 'मी जातो' एवढंच बोलला, दुसरं काहीच बोलला नाही.

अथ विश्वे तदा देवाः पञ्च प्राहुः कृपालवः । विश्वामित्रः सुपापोऽयं लोकान् कान् समवाप्स्यति॥७.

तेव्हा त्या पाच दयाळू देवांनी म्हटलं, 'विश्वामित्र इतका पापी आहे, त्याला कोणते लोक मिळतील?'

येनायां यज्वनां श्रेष्ठः स्वराज्यादवरोपितः । कस्य वा श्रद्धया पूतं सुतं सोमं महाध्वरे । पीत्वा वयं प्रयास्यामो मुदं मन्त्रपुरः सरम्॥७.

ज्याच्यामुळे श्रेष्ठ यजमान आपलं राज्य गमावला, त्याच्या श्रद्धेवर आपण शुद्ध सोम पिऊन, मंत्रांच्या पुढे जाऊन आनंदाने कसे जाऊ?

; पक्षिण ऊचुः इति तेषां वचः श्रुत्वा कौशिकोऽतिरुषान्वितः । शशाप तान् मनुष्यत्वं सर्वे यूयमवाप्स्यथ॥७.

त्यांची ही वचने ऐकून, कौशिक मोठ्या रागाने भरला आणि त्यांना शाप दिला, 'तुम्ही सर्वजण मानव जन्माला याल.'

प्रसादितश्च तैः प्राह पुनरेव महामुनिः. मानुषत्वेऽपि भवतां भवित्री नैव सन्ततिः॥७.

त्यांनी त्याला शांत केल्यावर, त्या महर्षीने पुन्हा सांगितलं, 'मानव जन्मातही तुम्हाला संतती होणार नाही.'

न दारसंग्रहश्चैव भविता न च मत्सरः । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भविष्यथ सुराः पुनः॥७.

तुम्हाला पत्नी मिळणार नाही, मत्सरही होणार नाही; काम आणि क्रोध यांपासून मुक्त होऊन तुम्ही पुन्हा देव व्हाल.

ततोऽवतेरुरंशैः स्वैर्देवास्ते कुरुवेश्मनि । द्रौपदीगर्भसम्भूताः पञ्च वै पाण्डुनन्दनाः॥७.

मग त्या देवांनी आपल्या अंशांनी कुरूंच्या घरात अवतार घेतला आणि द्रौपदीच्या गर्भातून पाच पांडव जन्माला आले.

एतस्मात् कारणात् पञ्च पाण्डवेया महारथाः । न दारसंग्रहं प्राप्ताः शापात् तस्य महामुनेः॥७.

म्हणूनच त्या महर्षीच्या शापामुळे पाच पांडवांनी पत्नी घेतली नाही.

एतत्ते सर्वमाख्यातं पाण्डवेयकथाश्रयम् । प्रश्नं चतुष्टयं गीतं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥७.

मी तुला सर्व सांगितलं, पांडवांच्या कथेचा आधार आणि चार प्रश्नांचं उत्तर दिलं. अजून तुला काय ऐकायचं आहे?

जैमिनिरुवाच भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्र कथां प्रति॥८.

जैमिनी म्हणाला: तुम्ही माझ्या प्रश्नांनुसार सर्व कथा नीट सांगितल्या. मला हरिश्चंद्राच्या कथेची फारच उत्सुकता आहे.

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः॥८.

अहो! त्या महात्म्याने फार मोठं दुःख सहन केलं. शेवटी त्याला सुख मिळालं का, हे मला सांगा, द्विजश्रेष्ठांनो?

; पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्ययानुगतो दुः खी भार्यया बलापुत्रया॥८.

विश्वामित्राचं बोलणं ऐकून, राजा हळूहळू निघाला, आणि त्याच्या दुःखी पत्नी शैव्य आणि मुलगा रोहित यांनी त्याचा पाठलाग केला.

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः॥८.

तो पृथ्वीचा राजा दिव्य वाराणसी नगरीत गेला; ती मनुष्यासाठी नाही, कारण ती शूलधारी महादेव यांच्या संरक्षणाखाली आहे.

जगाम पद्भ्यां दुः खार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम्॥८.

दुःखाने व्याकुळ होऊन, तो आपल्या पतिव्रता पत्नीबरोबर पायीच तिकडे गेला; शहरात प्रवेश करताना त्याला विश्वामित्र तेथे उपस्थित दिसले.

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम्॥८.

त्याला समोर आलेला पाहून, तो नम्रतेने वागू लागला; हरिश्चंद्राने हात जोडून त्या महान ऋषींना म्हणाले.

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने ! मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम्॥८.

मुनिवर, हे माझे प्राण, माझा मुलगा आणि ही माझी पत्नी; तुम्हाला जे हवे असेल ते लगेच स्वीकारा, तेच माझ्याकडून सर्वोच्च अर्घ्य आहे.