मार्कण्डेयपुराणम्

तदिदं भारताख्यानं बह्विर्थं श्रुतिविस्तरम् । तत्त्वतो ज्ञातुकामोऽहं भगवंस्त्वामुपस्थितः॥१.

म्हणून हे भरपूर अर्थ असलेले आणि विस्तृत असलेले भारतकथन मी खरीखुरी समजून घ्यायचे आहे, भगवन्, म्हणून मी तुमच्याकडे आलो आहे.

कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवो जगत्सूति-स्थिति-संयमकारणम्॥१.

जनार्दन, जो निर्गुण असूनही, जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचा कारण असलेला वासुदेव, त्याने मानवजन्म का घेतला?

कस्माच्च पाण्डुपुत्त्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महीषी कृष्णा ह्यत्र नः संशयो महान्॥१.

आणि पांडुपुत्र पाच असूनही, द्रुपदकन्या कृष्णा ही एकच त्यांची राणी का होती? या बाबतीत आम्हाला मोठा संशय आहे.

भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः॥१.

बलाढ्य बलरामाने ब्रह्महत्येच्या पापापासून मुक्त होण्यासाठी, हल हे अस्त्र घेऊन, तीर्थयात्रा करण्याचा संकल्प का केला?

कथञ्च द्रौपदेयास्तेऽकृतदारा महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत्॥१.

आणि द्रौपदीपुत्र, जे मोठे रथी असूनही आणि अजून लग्न न झालेले, तसेच पांडुपुत्र हे महान आत्मे, त्यांनी अनाथांप्रमाणे मृत्यू कसा पत्करला?

एतत्सर्वं विस्तरशो ममाख्यातुमिहार्हसि । भवन्तो मूढबुद्धीनामवबोधकराः सदा॥१.

हे सर्व तू मला विस्ताराने सांग, कारण तुम्ही नेहमीच मूढ बुद्धी असलेल्या लोकांना समज देणारे आहात.

इति तस्य वचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो माहमुनिः । दशाष्टदोषरहितो वक्तुं समुपचक्रमे॥१.

त्याचे हे बोल ऐकून, दहा आणि आठ दोषांपासून मुक्त असलेले महर्षी मार्कंडेय बोलायला लागले.

मार्कण्डेय उवाच क्रियाकालोऽयमस्माकं समप्राप्तो मुनिसत्तम । विस्तरे चापि वक्तव्ये नैष कालः प्रशस्यते॥१.

मार्कंडेय म्हणाले: ऋषिवर, आपल्यासाठी आता कर्म करण्याची वेळ आली आहे. पण सविस्तर बोलण्याची ही योग्य वेळ नाही.

ये तु वक्ष्यन्ति वक्ष्येऽद्य तानहं जैमिने तव । तथा च नष्टसन्देहं त्वां करिष्यन्ति पक्षिणः॥१.

पण आज मी तुला सांगतो, जैमिनी, जे बोलणार आहेत त्यांची माहिती. हे पक्षी तुझे सर्व शंका दूर करतील.

पिङ्गाक्षश्च विबोधश्च सुपुत्त्रः सुमुखस्तथा । द्रोणपुत्राः खगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञाः शास्त्रचिन्तकाः॥१.

पिंगाक्ष, विभोध, सुपुत्र आणि सुमुख — हे द्रोणाचे पुत्र, पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, सत्य जाणणारे आणि शास्त्र विचार करणारे आहेत.

वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः । विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च॥१.

वेद आणि शास्त्र यांचा अर्थ समजण्यामध्ये ज्यांची बुद्धी अडथळ्याविना आहे, असे हे पक्षी विंध्य पर्वताच्या गुहांमध्ये राहतात. त्यांची सेवा कर आणि त्यांना विचार.

एवमुक्तस्तदा तेन मार्कण्डेयेन धीमता । प्रत्युवाचर्षिशार्दूलो विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥१.

अशा प्रकारे बुद्धिमान मार्कंडेय यांनी सांगितल्यावर, त्या ऋषिश्रेष्ठाने आश्चर्याने डोळे मोठे करून उत्तर दिले.

जैमिनिरुवाच अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी । यत् पक्षिणस्ते विज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम्॥१.

जैमिनी म्हणाले: हे ब्राह्मण, हे खरोखरच अद्भुत आहे की पक्ष्यांची वाणी माणसासारखी आहे आणि तुझ्या पक्ष्यांनी इतके दुर्मिळ ज्ञान मिळवले आहे.

तिर्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतोऽभवत् । कथञ्च द्रोणतनयाः प्रोच्यन्ते ते पतत्रिणः॥१.

ते जर प्राण्यांच्या जातीमध्ये जन्मले असतील, तर त्यांना हे ज्ञान कसे मिळाले? आणि द्रोणाचे पुत्र हे पक्षी कसे म्हणवले जातात?

कश्च द्रोणः प्रविख्यातो यस्य पुत्रचतुष्टयम् । जातं गुणवतां तेषां धर्मज्ञानं महात्मनाम्॥१.

हा प्रसिद्ध द्रोण कोण आहे, ज्याचे चार पुत्र गुणवान आणि धर्माचे ज्ञान असलेले, मोठ्या आत्म्याचे म्हणून ओळखले जातात?

मार्कण्डेय उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा यद्वृत्तं नन्दने पुरा । शक्रस्याप्यसरसां चैव नारदस्य च सङ्गमे॥१.

मार्कंडेय म्हणाले: लक्षपूर्वक ऐक, पूर्वी नंदनवनात, शक्र आणि नारद यांच्या भेटीत जे घडले ते मी तुला सांगतो.

नारदो नन्दनेऽपश्यत् पुंश्चलीगणमध्यगम् । शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासक्तलोचनम्॥१.

नारदांनी नंदनवनात पाहिले की देवांचा राजा शक्र, स्त्रियांच्या समूहात बसला आहे आणि त्याचे डोळे त्यांच्या चेहऱ्यावर खिळले आहेत.

स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमात्रः शचीपतिः । समुत्तस्थौ स्वकं चास्मै ददावासनमादरात्॥१.

त्या ऋषिवरांनी पाहताच शचीपती शक्र ताबडतोब उठला आणि आदराने त्याला स्वतःचे आसन दिले.

तं दृष्ट्वा बलवृत्रघ्नमुत्थितं त्रिदशाङ्गनाः । प्रणेमुस्ताश्च देवर्षि विनयावनताः स्थिताः॥१.

बलवान वृत्रासुराचा वध करणारा शक्र उठलेला पाहून, त्या देवांगना आणि देवर्षी दोघांनाही नम्रतेने वंदन करून उभ्या राहिल्या.

ताभिरभ्यर्चितः सोऽथ उपविष्टे शतक्रतौ । यथार्हं कृतसम्भाषः कथाश्चक्रे मनोरमाः॥१.

त्यांनी आदराने सत्कार केला आणि शक्राजवळ बसून नारदांनी योग्य रीतीने विचारपूस केली आणि रम्य गोष्टी सांगू लागले.

शक्र उवाच ततः कथान्तरे शक्रस्तमुवाच महामुनिम् । देह्याज्ञां नृत्यतामासां तव याभिमतेति वै॥१.

शक्र म्हणाले: मग गप्पांच्या ओघात शक्र त्या महर्षींना म्हणाले — 'या नर्तिकांपैकी तुला जी हवी असेल, तिला सांग, आज्ञा दे.'

रम्भा वा कर्कशा वाथ उर्वश्यथ तिलोत्तमा । घृताची मेनका वापि यत्र वा भवतो रुचिः॥१.

रंभा, कर्कशा, उर्वशी, तिलोत्तमा, घृताची, मेनका — यापैकी तुला जी आवडते ती निवड.

एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठो वचो शक्रस्य नारदः । विचिन्त्याप्सरसः प्राह विनयावनताः स्थिताः॥१.

शक्राचे हे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ द्विज नारदांनी विचार करून, नम्रतेने उभ्या असलेल्या अप्सरांना सांगितले.

युष्माकमिह सर्वासां रूपौदार्यगुणाधिकम् । आत्मानं मन्यते या तु सा नृत्यतु ममाग्रतः॥१.

इथे उपस्थित असलेल्या सर्वांमध्ये जी स्वतःला रूप, औदार्य आणि गुणांनी श्रेष्ठ समजते, तिने माझ्यासमोर नृत्य करावे.

गुणरूपविहीनायाः सिद्धिर्नाट्यस्य नास्ति वै । चार्वधिष्ठानवन्नृत्यं नृत्यमन्यद्विडम्बनम्॥१.

जिच्यात गुण आणि सौंदर्य नाही, तिला नृत्यात यश मिळत नाही; जसे योग्य पाया नसलेल्या नृत्याला खरी कला नसते, ते फक्त नक्कल असते.

तद्वाक्यसमकालं च एकैकास्ता नतास्ततः । अहं गुणाधिका न त्वं न त्वं चान्याब्रवीदिदम्॥१.

त्या वेळी प्रत्येक अप्सरा वाकून म्हणाली, "मीच गुणांनी श्रेष्ठ आहे, तू नाहीस, आणि दुसरीही नाही," असे सर्वांनी ठामपणे सांगितले.

मार्कण्डेय उवाच तासां संभ्रममालोक्य भगवान् पाकशासनः । पृच्छ्यतां मुनिरित्याह वक्ता यां वो गुणाधिकाम्॥१.

मार्कंडेय म्हणाले— त्यांच्या अस्वस्थतेकडे पाहून, वज्रधारी भगवंत म्हणाले, "मुनिला विचारा; तोच सांगेल की तुमच्यात कोण गुणांनी श्रेष्ठ आहे."

शक्रच्छन्दानुयाताभिः पृष्टस्ताभिः सनारदः । प्रोवाच यत् तदा वाक्यं जैमिने तन्निबोध मे॥१.

इंद्राच्या इच्छेनुसार त्या सर्वांनी नारद मुनिंना विचारले. मग नारदांनी जे काही सांगितले, ते मी तुला सांगतो, जैमिनी, नीट ऐक.

तपस्यन्तं नगेन्द्रस्थं या वः क्षोभयते बलात् । दुर्वाससं मुनिश्रेष्ठं तां वो मन्ये गुणाधिकाम्॥१.

तुमच्यापैकी जी एखादी अप्सरा पर्वतावर तपश्चर्या करणाऱ्या दुर्वासा या श्रेष्ठ मुनिला जबरदस्तीने व्याकुळ करू शकेल, तीच मला गुणांनी श्रेष्ठ वाटते.