मार्कण्डेयपुराणम्

पायात् स वः सकलकल्मषभेददक्षः क्षीरोदकुक्षिफणिभोगनिविष्टमूर्तिः । श्वासावधूतसलिलोत्कणिकाकरालः सिन्धुः प्रनृत्यमिव यस्य करोति सङ्गात्॥मंगल

तोच तुम्हा सर्वांचे रक्षण करो, जो सर्व पापांचा नाश करण्यात कुशल आहे, ज्याची मूर्ती क्षीरसागरातील शेषनागाच्या फण्यांवर विसावलेली आहे, ज्याच्या श्वासाने समुद्राच्या लाटा उग्र होतात आणि जणू काही समुद्र त्याच्या संगामुळे नाचू लागतो.

नारायणं समस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥मंगल

नारायण, उत्तम नर, देवी सरस्वती आणि व्यास यांचे स्मरण करून मग 'जय' असा उच्चार करावा.

त्रिदशानां यथा विष्णुर्द्विपदां ब्राह्मणो यथा । भूषणानाञ्च सर्वेषां यथा चूडामणिर्वरः॥१.

जसे विष्णू हे देवांमध्ये श्रेष्ठ आहेत, ब्राह्मण माणसांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व दागिन्यांमध्ये कडूलिंगा श्रेष्ठ आहे,

यथायुधानां कुलिशमिन्द्रियाणां यथा मनः । तथेह सर्वशास्त्रणां महाभारतमुत्तमम्॥१.

तसेच शस्त्रांमध्ये वज्र श्रेष्ठ आहे, इंद्रियांमध्ये मन श्रेष्ठ आहे, तसे सर्व शास्त्रांमध्ये महाभारत हे सर्वोच्च आहे.

अत्रार्थश्चैव धर्मश्च कामो मोक्षश्च वर्ण्यते । परस्परानुबन्धाश्च सानुबन्धाश्च ते पृथक्॥१.

इथे अर्थ, धर्म, काम आणि मोक्ष या पुरुषार्थांचे तसेच त्यांचे परस्पर संबंध आणि स्वतंत्र रूपे सांगितली आहेत.

धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठमर्थशास्त्रमिदं परम् । कामशास्त्रमिदं चाग्र्यं मोक्षशास्त्रं तथोत्तमम्॥१.

हे धर्मशास्त्र म्हणून श्रेष्ठ आहे, अर्थशास्त्र म्हणून सर्वोच्च आहे, कामशास्त्र म्हणून उत्तम आहे आणि मोक्षशास्त्र म्हणूनही श्रेष्ठ आहे.

चतुराश्रमधर्माणामाचारस्थितिसाधनम् । प्रोक्तमेतन्महाभाग वेदव्यासेन धीमता॥१.

चार आश्रमांच्या धर्मांचे आचरण आणि स्थैर्य साधण्याचे उपाय येथे विद्वान व्यासांनी सांगितले आहेत, हे भाग्यवान.

तथा तात कृतं ह्येतद् व्यासेनोदारकर्मणा । यथा व्याप्तं महाशास्त्रं विरोधैर्नाभिभूयते॥१.

म्हणून हे सर्व काही उदार कर्म असलेल्या व्यासांनी केले आहे, जेणेकरून हे महान शास्त्र सर्व बाजूंनी व्यापून, कोणत्याही विरोधाने पराभूत होणार नाही.

व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का मही कृता॥१.

व्यासांच्या वचनांच्या प्रवाहाने, जे कुतर्काच्या झाडांना मुळासकट उपटतात आणि वेदांच्या पर्वतावरून उतरतात, पृथ्वी चिखलमुक्त झाली आहे.

कलशब्दमहाहंसं माख्यानपराम्बुजम् । कथाविस्तीर्णसलिलं कार्ष्ण वेदमहाह्रदम्॥१.

हे कृष्णपुत्र व्यासांचे वेदांचे महान सरोवर आहे, ज्यात कलशांचा आवाज मोठ्या हंसासारखा आहे, कथा हे कमळ आहे आणि विस्तृत जल म्हणजेच कथा आहेत.

तदिदं भारताख्यानं बह्विर्थं श्रुतिविस्तरम् । तत्त्वतो ज्ञातुकामोऽहं भगवंस्त्वामुपस्थितः॥१.

म्हणून हे भरपूर अर्थ असलेले आणि विस्तृत असलेले भारतकथन मी खरीखुरी समजून घ्यायचे आहे, भगवन्, म्हणून मी तुमच्याकडे आलो आहे.

कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवो जगत्सूति-स्थिति-संयमकारणम्॥१.

जनार्दन, जो निर्गुण असूनही, जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचा कारण असलेला वासुदेव, त्याने मानवजन्म का घेतला?

कस्माच्च पाण्डुपुत्त्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महीषी कृष्णा ह्यत्र नः संशयो महान्॥१.

आणि पांडुपुत्र पाच असूनही, द्रुपदकन्या कृष्णा ही एकच त्यांची राणी का होती? या बाबतीत आम्हाला मोठा संशय आहे.

भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः॥१.

बलाढ्य बलरामाने ब्रह्महत्येच्या पापापासून मुक्त होण्यासाठी, हल हे अस्त्र घेऊन, तीर्थयात्रा करण्याचा संकल्प का केला?

कथञ्च द्रौपदेयास्तेऽकृतदारा महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत्॥१.

आणि द्रौपदीपुत्र, जे मोठे रथी असूनही आणि अजून लग्न न झालेले, तसेच पांडुपुत्र हे महान आत्मे, त्यांनी अनाथांप्रमाणे मृत्यू कसा पत्करला?

एतत्सर्वं विस्तरशो ममाख्यातुमिहार्हसि । भवन्तो मूढबुद्धीनामवबोधकराः सदा॥१.

हे सर्व तू मला विस्ताराने सांग, कारण तुम्ही नेहमीच मूढ बुद्धी असलेल्या लोकांना समज देणारे आहात.

इति तस्य वचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो माहमुनिः । दशाष्टदोषरहितो वक्तुं समुपचक्रमे॥१.

त्याचे हे बोल ऐकून, दहा आणि आठ दोषांपासून मुक्त असलेले महर्षी मार्कंडेय बोलायला लागले.

मार्कण्डेय उवाच क्रियाकालोऽयमस्माकं समप्राप्तो मुनिसत्तम । विस्तरे चापि वक्तव्ये नैष कालः प्रशस्यते॥१.

मार्कंडेय म्हणाले: ऋषिवर, आपल्यासाठी आता कर्म करण्याची वेळ आली आहे. पण सविस्तर बोलण्याची ही योग्य वेळ नाही.

ये तु वक्ष्यन्ति वक्ष्येऽद्य तानहं जैमिने तव । तथा च नष्टसन्देहं त्वां करिष्यन्ति पक्षिणः॥१.

पण आज मी तुला सांगतो, जैमिनी, जे बोलणार आहेत त्यांची माहिती. हे पक्षी तुझे सर्व शंका दूर करतील.

पिङ्गाक्षश्च विबोधश्च सुपुत्त्रः सुमुखस्तथा । द्रोणपुत्राः खगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञाः शास्त्रचिन्तकाः॥१.

पिंगाक्ष, विभोध, सुपुत्र आणि सुमुख — हे द्रोणाचे पुत्र, पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, सत्य जाणणारे आणि शास्त्र विचार करणारे आहेत.

वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः । विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च॥१.

वेद आणि शास्त्र यांचा अर्थ समजण्यामध्ये ज्यांची बुद्धी अडथळ्याविना आहे, असे हे पक्षी विंध्य पर्वताच्या गुहांमध्ये राहतात. त्यांची सेवा कर आणि त्यांना विचार.

एवमुक्तस्तदा तेन मार्कण्डेयेन धीमता । प्रत्युवाचर्षिशार्दूलो विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥१.

अशा प्रकारे बुद्धिमान मार्कंडेय यांनी सांगितल्यावर, त्या ऋषिश्रेष्ठाने आश्चर्याने डोळे मोठे करून उत्तर दिले.

जैमिनिरुवाच अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी । यत् पक्षिणस्ते विज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम्॥१.

जैमिनी म्हणाले: हे ब्राह्मण, हे खरोखरच अद्भुत आहे की पक्ष्यांची वाणी माणसासारखी आहे आणि तुझ्या पक्ष्यांनी इतके दुर्मिळ ज्ञान मिळवले आहे.

तिर्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतोऽभवत् । कथञ्च द्रोणतनयाः प्रोच्यन्ते ते पतत्रिणः॥१.

ते जर प्राण्यांच्या जातीमध्ये जन्मले असतील, तर त्यांना हे ज्ञान कसे मिळाले? आणि द्रोणाचे पुत्र हे पक्षी कसे म्हणवले जातात?

कश्च द्रोणः प्रविख्यातो यस्य पुत्रचतुष्टयम् । जातं गुणवतां तेषां धर्मज्ञानं महात्मनाम्॥१.

हा प्रसिद्ध द्रोण कोण आहे, ज्याचे चार पुत्र गुणवान आणि धर्माचे ज्ञान असलेले, मोठ्या आत्म्याचे म्हणून ओळखले जातात?

मार्कण्डेय उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा यद्वृत्तं नन्दने पुरा । शक्रस्याप्यसरसां चैव नारदस्य च सङ्गमे॥१.

मार्कंडेय म्हणाले: लक्षपूर्वक ऐक, पूर्वी नंदनवनात, शक्र आणि नारद यांच्या भेटीत जे घडले ते मी तुला सांगतो.

नारदो नन्दनेऽपश्यत् पुंश्चलीगणमध्यगम् । शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासक्तलोचनम्॥१.

नारदांनी नंदनवनात पाहिले की देवांचा राजा शक्र, स्त्रियांच्या समूहात बसला आहे आणि त्याचे डोळे त्यांच्या चेहऱ्यावर खिळले आहेत.

स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमात्रः शचीपतिः । समुत्तस्थौ स्वकं चास्मै ददावासनमादरात्॥१.

त्या ऋषिवरांनी पाहताच शचीपती शक्र ताबडतोब उठला आणि आदराने त्याला स्वतःचे आसन दिले.

तं दृष्ट्वा बलवृत्रघ्नमुत्थितं त्रिदशाङ्गनाः । प्रणेमुस्ताश्च देवर्षि विनयावनताः स्थिताः॥१.

बलवान वृत्रासुराचा वध करणारा शक्र उठलेला पाहून, त्या देवांगना आणि देवर्षी दोघांनाही नम्रतेने वंदन करून उभ्या राहिल्या.