മാര്കണ്ഡേയപുരാണമ്

കോഷ്ഠാഗാരം ച കോഷം ച യച്ചാന്യദ്വിദ്യതേ തവ । വിനാ ഭാര്യാം ച പുത്രം ച ശരീരം ച തവാനഘ॥൭.

നിന്റെ ഭണ്ഡാരവും നിധിയും, കൂടാതെ മറ്റെന്തെങ്കിലും നിനക്കുള്ളതെല്ലാം, ഭാര്യ, മകൻ, ശരീരം ഇവ ഒഴികെ, പാപരഹിതനേ.

ധര്മം ച സര്വധര്മജ്ഞ യോ യാന്തമനുഗച്ഛതി । ബഹുനാ വാ കിമുക്തേന സര്വമേതത് പ്രദീയതാമ്॥൭.

സകലധർമ്മങ്ങൾ അറിയുന്നവനേ, മരിക്കുന്നവനെ അനുഗമിക്കുന്ന ധർമ്മവും. ഇതിലും കൂടുതൽ പറയേണ്ടതുണ്ടോ? ഇതെല്ലാം എനിക്ക് നൽകണം.

; പക്ഷിണ ഊചുഃ പ്രഹൃഷ്ടേനൈവ മനസാ സോഽവികാരമുഖോ നൃപഃ । തസ്യര്ഷേര്വചനം ശ്രുത്വാ തഥേത്യാഹ കൃതാഞ്ജലിഃ॥൭.

പക്ഷികൾ പറഞ്ഞു: സന്തോഷപൂർവ്വം മുഖം മാറ്റാതെ, രാജാവ് ഋഷിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കൈകൂപ്പി 'അങ്ങനെ തന്നെ' എന്നു പറഞ്ഞു.

; വിശ്വാമിത്ര ഉവാച സര്വസ്വം യദി മേ ദത്തം രാജ്യമുര്വോ ബലം ധനമ് । പ്രഭുത്വം കസ്യ രാജര്ഷേ രാജ്യസ്ഥേ താപസേ മയി॥൭.

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: രാജ്യം, ഭൂമി, ശക്തി, ധനം എല്ലാം നീ എനിക്ക് നൽകിയാൽ, രാജർഷിയേ, രാജ്യം ഞാൻ കൈവശമാക്കിയപ്പോൾ ആരാണ് അധികാരം വഹിക്കുന്നത്?

; ഹരിശ്ചന്ദ്ര ഉവാച യസ്മിന്നപി മയാ കാലേ ബ്രാഹ്മന് ദത്താ വസുന്ധരാ । തസ്മിന്നപി ഭവാന് സ്വാമീ കിമുതാദ്യ മഹീപതിഃ॥൭.

ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ എപ്പോഴെങ്കിലും ഒരു ബ്രാഹ്മണനു ഭൂമി നൽകിയപ്പോൾ പോലും അതിന്റെ ഉടമ നിങ്ങൾ തന്നെയായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ എത്രയോ അധികം, രാജാവേ.

; വിശ്വാമിത്ര ഉവാച യദി രാജംസ്ത്വയാ ദത്താ മമ സര്വാ വസുന്ധരാ । യത്ര മേ വിഷയേ സ്വാമ്യം തസ്മാന്നിഷ്ക്രാന്തുമര്ഹസി॥൭.

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, നീ ഭൂമിയൊക്കെയും എനിക്ക് നൽകിയാൽ, എന്റെ അധികാരം ഉള്ളിടത്ത് നിന്നെ നീങ്ങേണ്ടി വരും.

ശ്രോണീസൂത്രാദിസകലം മുക്ത്വാ ഭൂഷണസംഗ്രഹമ് । തരുവല്കലമാബധ്യ സഹ പത്ന്യാ സുതേന ച॥൭.

കഴുത്ത് കെട്ടി, കെട്ടുപാവ, അലങ്കാരങ്ങൾ എല്ലാം വിട്ട്, ഭാര്യയെയും മകനെയും കൂട്ടി വൃക്ഷതന്തു വസ്ത്രം ധരിച്ചു.

; പക്ഷിണ ഊചുഃ തഥേതി ചോക്ത്വാ കൃത്വാ ച രാജാ ഗന്തും പ്രചക്രമേ । സ്വപത്ന്യാ ശൈവ്യയാ സാര്ധം ബാലകേനാത്മജേന ച॥൭.

പക്ഷികൾ പറഞ്ഞു: 'അങ്ങനെ തന്നെ' എന്ന് പറഞ്ഞ്, രാജാവ് ഭാര്യ ശൈവ്യയെയും കുഞ്ഞുമകനെയും കൂട്ടി യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറായി.

വ്രജതഃ സ തതോ രുദ്ധ്വാ പന്ഥാനം പ്രാഹ തം നൃപമ് । ക്വ യാസ്യസീത്യദത്ത്വാ മേ ദക്ഷിണാം രാജസൂയികീമ്॥൭.

അവൻ യാത്രതിരിക്കുമ്പോൾ, ആരോ വഴിയിൽ തടഞ്ഞു: രാജസൂയയാഗത്തിന് വേണ്ട ദക്ഷിണ എനിക്ക് നൽകാതെ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത് എന്ന് രാജാവിനോട് ചോദിച്ചു.

; ഹരിശ്ചന്ദ്ര ഉവാച ഭഗവന് രാജ്യമേതത് തേ ദത്തം നിഹതകണ്ടകമ് । അവശിഷ്ടമിദം ബ്രഹ്മന്നദ്യ ദേഹത്രയം മമ॥൭.

ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവൻ, രാജ്യം എല്ലാം ഞാൻ നിനക്കു കൊടുത്തു, എല്ലാം ശുദ്ധമാക്കി. ഇനി ബ്രഹ്മണേ, എന്റെ ഈ മൂന്നു ശരീരങ്ങൾ മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ.

; വിശ്വാമിത്ര ഉവാച തഥാപി ഖലു ദാതവ്യാ ത്വയാ മേ യജ്ഞദക്ഷിണാ । വിശേഷതോ ബ്രാഹ്മണാനം ഹന്ത്യദത്തം പ്രതിശ്രുതമ്॥൭.

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: എങ്കിലും നീ എനിക്ക് യജ്ഞദക്ഷിണ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. പ്രത്യേകിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് യജ്ഞദക്ഷിണ കിട്ടാതിരുന്നാൽ ദോഷമുണ്ടാകും എന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തതല്ലേ.

യാവത് തോഷോ രാജസൂയേ ബ്രാഹ്മണാനാം തഭവേന്നൃപ । താവദേവ തു ദാതവ്യാ ദക്ഷിണാ രാജസൂയികീ॥൭.

രാജസൂയയിലുണ്ടാകുന്ന ബ്രാഹ്മണരുടെ സന്തോഷം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, രാജസൂയയിലേക്കുള്ള ദക്ഷിണ നീ നൽകേണ്ടതാണ്, രാജാവേ.

പ്രതിശ്രുത്യ ച ദാതവ്യം യോദ്ധവ്യം ചാതതായിഭിഃ । രക്ഷിതവ്യാസ്തഥാ ചാര്താസ്ത്വയൈവ പ്രാക് പ്രതിശ്രുതമ്॥൭.

നീ വാഗ്ദാനം ചെയ്താൽ നൽകണം, ശത്രുക്കളോട് പോരാടണം, ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നവരെ കാക്കണം — ഇതൊക്കെ നീ മുമ്പേ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതല്ലേ.

; ഹരിശ്ചന്ദ്ര ഉവാച ഭഗവന് സാമ്പ്രതം നാസ്തി ദാസ്യേ കാലക്രമേണ തേ । പ്രസാദം കുരു വിപ്രര്ഷേ സദ്ഭാവമനുചിന്ത്യ ച॥൭.

ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവൻ, ഇപ്പോൾ എനിക്ക് ഒന്നുമില്ല. ഞാൻ സമയമാകുമ്പോൾ നിനക്കു നൽകാം. ദയവായി, എന്റെ മനസ്സിലുള്ള സത്യസന്ധത കണക്കിലെടുത്ത്, ദയ കാണിക്കണം മഹർഷേ.

; വിശ്വാമിത്ര ഉവാച കിമ്പ്രമാണോ മയാ കാലഃ പ്രതീക്ഷ്യസ്തേ ജനാധിപ । ശീഘ്രമാചക്ഷ്വ ശാപാഗ്നിരന്യഥാ ത്വാം പ്രധക്ഷ്യതി॥൭.

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: മനുഷ്യരിൽ പ്രധാനനായ രാജാവേ, എത്ര സമയം ഞാൻ കാത്തിരിക്കണം? വേഗം പറയണം, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ ശാപത്തിന്റെ അഗ്നി നിന്നെ ദഹിപ്പിക്കും.

; ഹരിചന്ദ്ര ഉവാച മാസേന തവ വിപ്രര്ഷേ പ്രദാസ്യേ ദക്ഷിണാധനമ് । സാമ്പ്രതം നാസ്തി മേ വിത്തമനുജ്ഞാം ദാതുമര്ഹസി॥൭.

ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: മഹർഷേ, ഒരു മാസത്തിനുള്ളിൽ ഞാൻ നിനക്കു യജ്ഞദക്ഷിണ നൽകാം. ഇപ്പോൾ എനിക്ക് ധനം ഇല്ല; ദയവായി സമയം അനുവദിക്കണം.

; വിശ്വാമിത്ര ഉവാച ഗച്ഛ ഗച്ഛ നൃപശ്രേഷ്ഠ സ്വധര്മമനുപാലയ । ശിവശ്ച തേഽധ്വാ ഭവതു മാ സന്തു പരിപന്ഥിനഃ॥൭.

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: പോവുക, പോവുക രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, നിന്റെ ധർമ്മം പാലിക്കൂ. നിന്റെ യാത്ര ശുഭമായിരിക്കട്ടെ, തടസ്സങ്ങൾ ഒന്നും വരരുത്.

; പക്ഷിണ ഊചുഃ അനുജ്ഞാതശ്ച ഗച്ഛേതി ജഗാമ വസുധാധിപഃ । പദ്ഭ്യാമനുചിതാ ഗന്തുമന്വഗച്ഛത തം പ്രിയാ॥൭.

പക്ഷികൾ പറഞ്ഞു: അനുമതി കിട്ടി, ഭൂമിയുടെ രാജാവ് പോയി; അവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവൾ, കാലിൽ നടക്കാൻ പതിവില്ലെങ്കിലും, അവനെ പിന്തുടർന്നു.

തം സഭാര്യം നൃപശ്രേഷ്ഠം നിര്യാന്തം സസുതം പുരാത് । ദൃഷ്ട്വാ പ്രചുക്രുശുഃ പൌരാ രാജ്ഞശ്ചൈവാനുയായിനഃ॥൭.

ഭാര്യയെയും മകനെയും കൂട്ടി നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട രാജാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ, നഗരവാസികളും രാജാവിന്റെ അനുയായികളും കരഞ്ഞു.

ഹാനാഥ കിം ജഹാസ്യസ്മാന് നിത്യാര്തിപരിപീഡിതാന് । ത്വം ധര്മതത്പരോ രാജന് പൌരാനുഗ്രഹകൃത് തഥാ॥൭.

അയ്യോ, എപ്പോഴും ദു:ഖത്തിൽ കഴിയുന്ന ഞങ്ങളെ നീ എന്തിന് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു? നീ ധർമ്മത്തിൽ അർപ്പിതനായ രാജാവാണ്, പൗരന്മാരെ സ്നേഹിച്ചവനുമാണ്.

നയാസ്മാനപി രാജര്ഷേ യദി ധര്മമവേക്ഷസേ । മുഹൂര്തം തിഷ്ഠ രാജേന്ദ്ര ഭവതോ മുഖപങ്കജമ്॥൭.

രാജർഷേ, നീ ധർമ്മം കണക്കിലെടുക്കുന്നവനാണെങ്കിൽ ഞങ്ങളെയും കൂടെ കൊണ്ടുപോകൂ. രാജാവേ, ഒരു നിമിഷം നിൽക്കൂ, നിന്റെ മുഖം ഞങ്ങൾ കാണട്ടെ.

പിബാമോ നേത്രഭ്രമരൈഃ കദാ ദ്രക്ഷ്യാമഹേ പുനഃ । യസ്യ പ്രയാതസ്യ പുരോ യാന്തി പൃഷ്ഠേ ച പാര്ഥിവാഃ॥൭.

ഞങ്ങളുടെ കണ്ണുകൾ പൂമ്പാറ്റപോലെ നിന്റെ മുഖം നോക്കി ആസ്വദിക്കട്ടെ; വീണ്ടും നിനക്ക് കാണാൻ എപ്പോൾ സാധിക്കും? രാജാവിനെ മുന്നിലും പിന്നിലും അനുയായികൾ പോകുന്നു.

തസ്യാനുയാതി ഭാര്യേയം ഗൃഹീത്വാ ബാലകം സുതമ് । യസ്യ ഭൃത്യാഃ പ്രയാതസ്യ യാന്തയഗ്രേ കുഞ്ജചരസ്ഥിതാഃ॥൭.

ഭാര്യ തന്റെ കുഞ്ഞുമകനെ പിടിച്ചു രാജാവിനെ പിന്തുടരുന്നു; ഭൃത്യന്മാർ, രാജാവ് പുറപ്പെടുമ്പോൾ, ആനകൾ പോലെ മുന്നിൽ നിന്ന് വഴികാട്ടുന്നു.

സ ഏഷ പദ്ഭ്യാം രാജേന്ദ്രോ ഹരിശ്ചന്ദ്രോഽദ്യ ഗച്ഛതി । ഹാ രാജന് സുകുമാരം തേ സുഭ്രു സുത്വചമുന്നസമ്॥൭.

ഇപ്പോൾ രാജാവായ ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ കാലിൽ നടക്കുന്നു; അയ്യോ രാജാവേ, നിന്റെ സുന്ദരഭ്രൂവുമുള്ള, മൃദുലത്വചയുള്ള മകനും കൂടെ നടക്കുന്നു.

പഥി പാംശുപരിക്ലിഷ്ടം മുഖം കീദൃഗ്ഭവിഷ്യതി । തിഷ്ഠ തിഷ്ഠ നൃപശ്രേഷ്ഠ സ്വധര്മമനുപാലയ॥൭.

വഴിയിൽ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെടുന്ന മകന്റെ മുഖം എങ്ങനെയാകും? രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, നിന്റെ ധർമ്മം പാലിക്കൂ, ദയവായി നിൽക്കൂ.

ആനൃശംസ്യം പരോ ധര്മഃ ക്ഷത്രിയാണാം വിശേഷതഃ । കിം ദാരൈഃ കിം സുതൈര്നാഥ ധനൈര്ധാന്യൈരഥാപി വാ॥൭.

ദയയാണ് ക്ഷത്രിയന്മാരുടെ ഏറ്റവും വലിയ ധർമ്മം. ഭാര്യയും മകനും ധനവും ധാന്യവും എല്ലാം എന്ത് പ്രയോജനം, നാഥാ?

സര്വമേതത് പരിത്യജ്യ ഛായാഭൂതാ വയം തവ । ഹാനാഥ ഹാ മഹാരാജ ഹാ സ്വാമിന് കിം ജഹാസി നഃ॥൭.

ഇവയെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ഞങ്ങൾ നിന്റെ നിഴലായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അയ്യോ മഹാരാജാവേ, അയ്യോ സ്വാമിനേ, ഞങ്ങളെ എന്തിന് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു?

യത്ര ത്വം തത്ര ഹി വയം തത് സുഖം യത്ര വൈ ഭവാന് । നഗരം തദ്ഭവാന് യത്ര സ സ്വര്ഗോ യത്ര നോ നൃപഃ॥൭.

ഭഗവാനെങ്ങുമുണ്ടെങ്കില്‍ ഞങ്ങളും അവിടെയുണ്ട്. ഭഗവാന്‍ താമസിക്കുന്നിടത്ത് സന്തോഷം നിറയുന്നു. ഭഗവാന്‍ വസിക്കുന്ന നഗരം തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ നഗരം. ഞങ്ങളുടെ രാജാവുള്ളിടം തന്നെയാണ് സ്വര്‍ഗം.

ഇതി പൌരവചഃ ശ്രുത്വാ രാജാ ശോകപരിപ്ലുതഃ । അതിഷ്ഠത് സ തദാ മാര്ഗേ തേഷാമേവാനുകമ്പയാ॥൭.

പൗരന്മാരുടെ ഈ വാക്കുകള്‍ കേട്ട രാജാവ് ദു:ഖത്തില്‍ മുഴുകി അവരോടുള്ള കരുണ കൊണ്ടു വഴിയില്‍ തന്നെ നിന്നു.