മാര്കണ്ഡേയപുരാണമ്

തത്ര മാത്രാത്രയം സര്വമസ്തി യദ്ദേവി നാസ്തി ച । ത്രയോ ലോകാസ്ത്രയോ വേദാസ്ത്രൈവിദ്യം പാവകത്രയമ് ॥ ൨൩.

ദേവി, അവിടെ മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളിൽ എല്ലാ ഉള്ളതും ഇല്ലാത്തതും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ, മൂന്ന് വേദങ്ങൾ, മൂന്നു വിധമായ ജ്ഞാനം, മൂന്നു വിധമായ അഗ്നികൾ ഇവയും അതിലുണ്ട്.

ത്രീണി ജ്യോതീംഷി വര്ണാശ്ച ത്രയോ ധര്മാഗമാസ്തഥാ । ത്രയോ ഗുണാസ്ത്രയഃ ശബ്ദസ്ത്രയോ വേദാസ്തഥാശ്രമാഃ ॥ ൨൩.

മൂന്ന് പ്രകാശങ്ങൾ, മൂന്ന് വർണങ്ങൾ, അങ്ങനെ തന്നെ മൂന്നു വിധമായ ധർമ്മങ്ങൾ, മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ, മൂന്നു ശബ്ദങ്ങൾ, മൂന്ന് വേദങ്ങൾ, മൂന്ന് ആശ്രമങ്ങൾ ഇവയും അതിലുണ്ട്.

ത്രയഃ കാലാസ്തഥാവസ്ഥാഃ പിതരോഽഹര്നിശാദയഃ । ഏതന്മാത്രാത്രയം ദേവി ! തവ രൂപം സരസ്വതി ॥ ൨൩.

മൂന്ന് കാലങ്ങൾ, മൂന്ന് അവസ്ഥകൾ, പിതാക്കന്മാർ, പകലും രാത്രിയും തുടങ്ങിയവ—all ഈ മൂന്ന് അളവുകൾ ദേവി സരസ്വതി, നിന്റെ തന്നെ രൂപമാണ്.

വിഭിന്നദര്ശിനാമാദ്യാ ബ്രഹ്മണോ ഹി സനാതനാഃ । സോമസംസ്ഥാ ഹവിഃ സംസ്ഥാഃ പാകസംസ്ഥാശ്ച സപ്ത യാഃ ॥ ൨൩.

നാനാതരം കാണുന്നവർക്കു പ്രാചീനമായ, ശാശ്വതമായ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഏഴ് സോമയാഗങ്ങൾ, ഏഴ് ഹോമങ്ങൾ, ഏഴ് പാകം ചെയ്ത ഹവികൾ ഇവയും അതിലുണ്ട്.

താസ്ത്വദുച്ചാരണാദ്ദേവി ! ക്രിയന്തേ ബ്രഹ്മവാദിഭിഃ । അനിര്ദേശ്യം തഥാ ചാന്യദര്ധമാത്രാന്വിതം പരമ് ॥ ൨൩.

ദേവി, ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ നിന്റെ ഉച്ചാരണത്തിലൂടെ ഇവയെ നടത്തുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ, മറ്റൊരു വിവരണചെയ്യാനാകാത്ത, അർദ്ധമാത്രയുള്ള പരമമായ രൂപം ഉണ്ട്.

അവികാര്യക്ഷയം ദിവ്യം പരിണാമവിവര്ജിതമ് । തവൈതത്പരമം രൂപം യന്ന ശക്യം മയോദിതുമ് ॥ ൨൩.

മാറ്റം വരാത്തത്, നശിക്കാത്തത്, ദിവ്യമായത്, പരിവർത്തനമില്ലാത്തത്—ഇത് തന്നെയാണ് നിന്റെ പരമരൂപം, ഞാൻ അതിനെ വിവരിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.

ന ചാസ്യേ ന ച തജ്ജിഹ്വാ താമ്രോഷ്ഠാദിഭിരുച്യതേ । ഇന്ദ്രോഽപി വസവോ ബ്രഹ്മാ ചന്ദ്രാര്കൌ ജ്യോതിരേവ ച ॥ ൨൩.

അതിനില്ല neither നാവും ചുവന്ന അധരങ്ങളും മറ്റേതെങ്കിലും അവയവങ്ങളും. ഇന്ദ്രനും വസുക്കളും ബ്രഹ്മാവും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പ്രകാശം തന്നെയും അതിനെ വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല.

വിശ്വാവാസം വിശ്വരൂപം വിശ്വേശം പരമേശ്വരമ് । സാംഖ്യവേദാന്തവാദോക്തം ബഹുശാഖാസ്ഥിരീകൃതമ് ॥ ൨൩.

സകലത്തിന്റെയും ആധാരമായത്, സർവ്വരൂപം, ലോകനാഥൻ, പരമേശ്വരൻ—സാംഖ്യവും വേദാന്തവും പറയുന്നവ, അനേകം ശാഖകളിൽ സ്ഥാപിതമായത്.

അനാദിമധ്യനിധനം സദസന്ന സദേവ യത് । ഏകന്ത്വനേകം നാപ്യേകം ഭവഭേദസമാശ്രൈതമ് ॥ ൨൩.

ആദ്യവുമില്ല, നടുവുമില്ല, അവസാനവുമില്ല; ഉണ്ട്, ഇല്ല, ഉണ്ട് മാത്രമേയുള്ളൂ; ഒന്ന്, അനേകം, ഒന്ന് പോലും അല്ല, സകല ഭാവങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നത്.

അനാഖ്യം ഷഡ്ഗുണാഖ്യഞ്ച വര്ഗാഖ്യം ത്രിഗുണാശ്രയമ് । നാനാശക്തിമതാമേകം ശക്തിവൈഭവികം പരമ് ॥ ൨൩.

പേര് ഇല്ലാത്തത്, ആറു ഗുണങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്നത്, വിഭാഗങ്ങളായി പറയുന്നത്, മൂന്ന് ഗുണങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതം; അനേകം ശക്തികൾ ഉള്ളവരിൽ ഏകമായത്, ശക്തിയുടെ മഹത്വം നിറഞ്ഞ പരമമായത്.

സുഖാസുഖം മഹാസൌഖ്യരൂപം ത്വയി വിഭാവ്യതേ । ഏവം ദേവി ! ത്വയാ വ്യാപ്തം സകലം നിഷ്കലഞ്ച യത് । അദ്വൈതാവസ്ഥിതം ബ്രഹ്മ യച്ച ദ്വൈതേ വ്യവസ്ഥിതമ് ॥ ൨൩.

സുഖവും ദുഃഖവും, പരമാനന്ദത്തിന്റെ രൂപവും നിനക്കുള്ളിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു. ദേവി, പ്രകടമായതും അപ്രകടമായതും എല്ലാം നിനക്ക് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു—അദ്വൈതത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ബ്രഹ്മവും, ദ്വൈതത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതും.

യേഽര്ഥാ നിത്യാ യേ വിനശ്യന്തി ചാന്യേ യേ വാ സ്ഥൂലാ യേ ച സൂക്ഷ്മാതിസൂക്ഷ്മാഃ । യേ വാ ഭൂമൌ യേഽന്തരീക്ഷേഽന്യതോ വാ തേഷാം തേഷാം ത്വത്ത ഏവോപലബ്ധിഃ ॥ ൨൩.

എന്നതിൽ ശാശ്വതമായവയും നശിക്കുന്നവയും, സ്ഥൂലമായവയും സൂക്ഷ്മമായവയും അതിശയ സൂക്ഷ്മമായവയും, ഭൂമിയിൽ ഉള്ളവയും ആകാശത്തും മറ്റിടങ്ങളിലും ഉള്ളവയും—ഇവയെല്ലാം നിനക്കുവഴിയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

യച്ചാമൂര്തം യച്ച മൂര്തം സമസ്തം യദ്വാ ഭൂതേഷ്വേകമേകഞ്ച കിഞ്ചിത് । യദ്ദിവ്യസ്തി ക്ഷ്മാതലേ ഖേഽന്യതോ വാ ത്വത്സമ്ബദ്ധം ത്വത്സ്വരൈര്വ്യഞ്ജനൈശ്ച ॥ ൨൩.

രൂപമില്ലാത്തതും രൂപമുള്ളതും, ഒറ്റയായതും അനേകമായതും, ദിവ്യമായതും ഭൂമിയിലോ ആകാശത്തിലോ മറ്റിടങ്ങളിലോ ഉള്ളതും—ഇവയെല്ലാം നിനക്ക് ബന്ധപ്പെട്ടു നിന്റെ സ്വരങ്ങളും അക്ഷരങ്ങളുമാണ് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്.

ജഡ ഉവാച ഏവം സ്തുതാ തദാ ദേവീ വിഷ്ണോര്ജിഹ്വാ സരസ്വതീ । പ്രത്യുവാച മഹാത്മാനം നാഗമശ്വതരം തതഃ ॥ ൨൩.

ജഡൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, വിഷ്ണുവിന്റെ നാവായ സരസ്വതി ദേവി മഹാത്മാവായ അശ്വതരനോട് പ്രസംഗിച്ചു.

സരസ്വത്യുവാച വരം തേ കമ്ബലഭ്രാതഃ പ്രയച്ഛാമ്യുരഗാധിപ ! । തദുച്യതാം പ്രദാസ്യാമി യത്തേ മനസി വര്തതേ ॥ ൨൩.

സരസ്വതി പറഞ്ഞു: കംബലന്റെ സഹോദരാ, പാമ്പുകളുടെ രാജാവേ, ഞാൻ നിന്നെ ഒരു വരം നൽകുന്നു. പറയൂ, നിന്റെ മനസ്സിൽ എന്തുണ്ടോ അതെനിക്ക് നൽകാം.

അശ്വതര ഉവാച സഹായം ദേഹി ദേവി ! ത്വം പൂര്വം കമ്ബലമേവ മേ । സമസ്തസ്വരസമ്ബന്ധമുഭയോഃ സംപ്രയച്ഛ ച ॥ ൨൩.

അശ്വതരൻ പറഞ്ഞു: ദേവി, ആദ്യം കംബലനെ എനിക്ക് കൂട്ടുകാരനായി നൽകണം. ഞങ്ങൾ ഇരുവർക്കും എല്ലാ സ്വരങ്ങളുമായി ബന്ധം നൽകുകയും ചെയ്യണം.

സരസ്വത്യുവാച സപ്ത സ്വരാ ഗ്രാമരാഗാഃ സപ്ത പന്നഗസത്തമ ! । ഗീതകാനി ച സപ്തൈവ താവതീശ്ചാപി മൂര്ച്ഛനാഃ ॥ ൨൩.

സരസ്വതി പറഞ്ഞു: പാമ്പുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവാ, ഏഴ് സ്വരങ്ങൾ, ഗ്രാമരാഗങ്ങൾ, ഏഴ് ഗീതങ്ങൾ, അതുപോലെ ഏഴ് മൂർച്ചനകളും ഉണ്ട്.

താലാശ്ചൈകോനപഞ്ചാശത്തഥാ ഗ്രാമത്രയഞ്ച യത് । ഏതത്സര്വം ഭവാന് ഗാതാ കമ്ബലശ്ച തഥാനഘ ! ॥ ൨൩.

അനഘനേ, അമ്പതൊന്ന് താളങ്ങളും മൂന്നു ഗ്രാമങ്ങളും ഉള്‍പ്പെടെയുള്ള ഈ മുഴുവന്‍ ജ്ഞാനവും നീയും കംബലനും നേടും.

ജ്ഞാസ്യസേ മത്പ്രസാദേന ഭുജഗേന്ദ്രാപരം തഥാ । ചതുര്വിധം പദം താലം ത്രിഃ പ്രകാരം ലയത്രയമ് ॥ ൨൩.

എന്റെ അനുഗ്രഹത്താല്‍ നീ പാമ്പുകളുടെ പരമശ്രേഷ്ഠമായ സംഗീതം, നാലു വിധത്തിലുള്ള പദം, താളം, മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ലയം, മൂന്നു തരത്തിലുള്ള താളം എന്നിവയും അറിയും.

ഗതിത്രയം തഥാ താലം മയാ ദത്തം ചതുര്വിധമ് । ഏതദ്ഭവാന്മത്പ്രസാദാത്പന്നഗേന്ദ്രാപരഞ്ച യത് ॥ ൨൩.

മൂന്നു തരത്തിലുള്ള നടയും നാലു വിധത്തിലുള്ള താളവും ഞാന്‍ തന്നിരിക്കുന്നു; ഇതെല്ലാം, പാമ്പുകളുടെ പരമശ്രേഷ്ഠമായ സംഗീതം ഉള്‍പ്പെടെ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്താല്‍ നീ നേടും.

അസ്യാന്തര്ഗതമായത്തം സ്വരവ്യഞ്ജനസംമിതമ് । തദശേഷം മയാ ദത്തം ഭവതഃ കമ്ബലസ്യ ച ॥ ൨൩.

ഇതിന്റെ അകത്തും അതിനനുസരിച്ചും സ്വരങ്ങളും വ്യഞ്ജനങ്ങളും അടയാളപ്പെടുത്തുന്നതെല്ലാം ഞാന്‍ പൂര്‍ണമായി നിന്നോടും കംബലനോടും നല്‍കി.

തഥാ നാന്യസ്യ ഭൂര്ലോകേ പാതാലേ ചാപി പന്നഗ । പ്രണേതാരൌ ഭവന്തൌ ച സര്വസ്യാസ്യ ഭവിഷ്യതഃ । പാതാലേ ദേവലോകേ ച ഭൂര്ലോകേ ചൈവ പന്നഗൌ ॥ ൨൩.

പാമ്പേ, ഭൂമിയിലും പാതാളത്തിലും മറ്റാരും ഇല്ല; ഈ മുഴുവന്‍ വിഷയത്തില്‍ പാതാളത്തിലും ദേവലോകത്തിലും ഭൂമിയിലും നിങ്ങള്‍ രണ്ടുപേരും മാത്രമാണ് അധിപതികള്‍.

ജഡ ഉവാച ഇത്യുക്ത്വാ സാ തദാ ദേവീ സര്വജിഹ്വാ സരസ്വതീ । ജഗാമാദര്ശനം സദ്യോ നാഗസ്യ കമലേക്ഷണാ ॥ ൨൩.

ജഡന്‍ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, എല്ലാ ഭാഷകള്‍ക്കും അധിപതിയായ കമലനയനിയായ സരസ്വതി ദേവി ഉടന്‍ പാമ്പിന്റെ കാഴ്ചയില്‍ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷയായി.

തയോശ്ച തദ്യഥാവൃത്തം ഭ്രാത്രോഃ സര്വമജായത । വിജ്ഞാനമുഭയോരഗ്ര്യം പദതാലസ്വരാദികമ് ॥ ൨൩.

അവരുടെ ഇരുവര്‍ക്കും സംഭവിച്ചതെല്ലാം വ്യക്തമായി; പദം, താളം, സ്വരം തുടങ്ങിയവയില്‍ ഉന്നതമായ ജ്ഞാനം ഇരുവരിലും ജനിച്ചു.

തതഃ കൈലാസശൈലേന്ദ്രശിഖരസ്ഥിതമീശ്വരമ് । ഗീതകൈഃ സപ്തഭിര്നാഗൌ തന്ത്രീലയസമന്വിതൌ ॥ ൨൩.

അതിനുശേഷം, ഏഴു വിധത്തിലുള്ള ഗാനം, തന്ത്രിയും ലയവും അറിയുന്ന ആ രണ്ടു പാമ്പുകളും കൈലാസശൈലശിഖരത്തില്‍ വസിക്കുന്ന ഈശ്വരനെ ആരാധിക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചു.

ആരിരാധയിഷൂ ദേവമനങ്ഗാങ്ഗഹരം ഹരമ് । പ്രചക്രതുഃ പരം യത്നമുഭൌ സംഹതവാക്കലൌ ॥ ൨൩.

കാമദേവനെ നശിപ്പിക്കുന്ന ദൈവത്തെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനായി, ഇരുവരും ഒരുമിച്ച് വാക്കും കഴിവും ചേര്‍ത്ത് പരമശ്രമം ചെയ്തു.

പ്രാതര്നിശായാം മധ്യാഹ്നേ സന്ധ്യയോശ്ചാപി തത്പരൌ । തയോഃ കാലേന മഹതാ സ്തൂയമാനോ വൃഷധ്വജഃ ॥ ൨൩.

പ്രഭാതത്തിലും രാത്രിയിലും ഉച്ചയിലും സന്ധ്യാസമയങ്ങളിലും ഇരുവരും ഭക്തിയോടെ തുടരുകയും, ദീര്‍ഘകാലം അവന്‍റെ സ്തുതികള്‍ പാടിയപ്പോള്‍ വൃഷധ്വജന്‍ സന്തോഷിച്ചു.

തുതോഷ ഗീതകൈസ്തൌ ച പ്രാഹേശോ ഗൃഹ്യതാം വരഃ । തതഃ പ്രണമ്യാശ്വതരഃ കമ്ബലേന സമം തദാ ॥ ൨൩.

അവരുടെ ഗാനങ്ങളില്‍ സന്തോഷിച്ച ഈശ്വരന്‍ പറഞ്ഞു: 'ഒരു വരം ചോദിക്കൂ.' അപ്പോള്‍ അശ്വതരനും കംബലനും ഒരുമിച്ച് വന്ദിച്ച് അവനോടു പറഞ്ഞു.

വ്യജ്ഞാപയന്മഹാദേവം ശിതികണ്ഠമുമാപതിമ് । യദി നൌ ഭഗവാന് പ്രീതോ ദേവദേവസ്ത്രിലോചനഃ ॥ ൨൩.

അവര്‍ മഹാദേവനോടും നീലകണ്ഠനോടും ഉമാപതിയോടും അപേക്ഷിച്ചു: 'ദേവദേവനായ മൂന്നുകണ്ണുള്ള ഭഗവാന്‍ ഞങ്ങളോട് സന്തോഷിച്ചെങ്കില്‍—'