മാര്കണ്ഡേയപുരാണമ്

ബാലാ ദീനമുഖീ ദൃഷ്ട്വാ ബാലം ദീനമുഖം പുരഃ । മാം സ്മരത്യസുഖാവിഷ്ടാ മോചയിഷ്യതി നൌ നൃപഃ॥൮.

ദുഃഖിതമായ മുഖമുള്ള ബാലനെയും ബാലികയെയും ഞാൻ മുന്നിൽ കണ്ടപ്പോൾ, അവൾ ദുഃഖത്തിൽ ആകുലയായി എന്നെ ഓർക്കുന്നു; രാജാവ് നമ്മെ മോചിപ്പിക്കും.

ഉപാത്തവിത്തോ വിപ്രായ ദത്ത്വാ വിത്തമതോഽധികമ് । ന സാ മാം മൃഗശാവാക്ഷീ വേത്തി പാപതരം കൃതമ്॥൮.

ധനം ലഭിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ അതിലും അധികം ബ്രാഹ്മണനു നൽകി; എന്നിരുന്നാലും, ആ മൃഗശാവാക്ഷി എന്റെ ചെയ്ത വലിയ പാപം അറിയുന്നില്ല.

രാജ്യനാശഃ സുഹൃത്ത്യാഗോ ഭര്യാതനയവിക്രയഃ । പ്രാപ്താ ചണ്ഡാലതാ ചേയമഹോ ദുഃ ഖപരമ്പരാ॥൮.

രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടത്, സുഹൃത്തുക്കളെ ഉപേക്ഷിച്ചത്, ഭാര്യയെയും മകനെയും വിറ്റത്, ഇപ്പോൾ ഈ ചണ്ഡാളാവസ്ഥ—ഇതെന്തൊരു ദുഃഖപരമ്പര!

ഏവം സ നിവസന് നിത്യം സസ്മാര ദയിതം സുതമ് । ആര്യാഞ്ചാത്മസമാവിഷ്ടാം ഹൃതസര്വസ്വ ആതുരഃ॥൮.

അങ്ങനെ അവിടെ എപ്പോഴും താമസിച്ചുകൊണ്ട്, ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ തന്റെ പ്രിയപുത്രനെയും ആത്മസമമായ ഭാര്യയെയും ഓർത്തു, എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ ആയിരുന്നു.

കസ്യചിത്ത്വഥ കാലസ്യ മൃതചേലാപഹാരകഃ । ഹരിശ്ചന്ദ്രോഽഭവദ്രാജാ ശ്മശാനേ തദ്വശാനുഗഃ॥൮.

അൽപ്പസമയത്തിനുശേഷം, ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ ചണ്ഡാളന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ശ്മശാനത്തിൽ മരിച്ചവരുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവനായി.

ചണ്ഡാലേനാനുശിഷ്ടശ്വ മൃതചേലാപഹാരിണാ । ശവാഗമനമന്വിച്ഛന്നിഹ തിഷ്ഠ ദിവാനിശമ്॥൮.

മരിച്ചവരുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ എടുക്കുന്ന ചണ്ഡാളൻ പഠിപ്പിച്ചതുപോലെ, അവൻ പകൽ-രാത്രി ശവങ്ങൾ വരുന്നത് കാത്ത് അവിടെ നിന്നു.

ഇദം രാജ്ഞേഽപി ദേയഞ്ച ഷഡ്ഭാഗന്തു ശവം പ്രതി । ത്രയസ്തു മമ ഭാഗാഃ സ്യുര്ദ്വോ ഭാഗൌ തവ വേതനമ്॥൮.

ഇതിൽനിന്ന് രാജാവിനും ഒരു ആറിലൊന്ന് കൊടുക്കണം; മൂന്നു ഭാഗം എനിക്ക്, രണ്ട് ഭാഗം നിന്റെ വേതനം.

ഇതി പ്രതിസമാദിഷ്ടോ ജഗാമ ശവമന്ദിരമ് । ദിശന്തു ദക്ഷിണാം യത്ര വാരാണസ്യാം സ്ഥിതം തദാ॥൮.

ഇങ്ങനെ നിർദ്ദേശം ലഭിച്ച ശേഷം, അവൻ ശവമന്ദിരത്തിലേക്ക് പോയി, അന്നത്തെ കാലത്ത് വാരാണസിയിൽ ദാനം നൽകുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക്.

ശ്മശാനം ഘോരസംനാദം ശിവാശതസമാകുലമ് । ശവമൌലിസമാകീര്ണം ദുര്ഗന്ധം ബഹുധൂമകമ്॥൮.

ശ്മശാനം ഭയാനകമായ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, ശിവഭക്തർ നൂറുകണക്കിന് കൂട്ടം കൂടിയ, ശവകൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ദുർഗന്ധവും കനലും നിറഞ്ഞ സ്ഥലമായിരുന്നു.

പിശാച-ഭൂത-വേതാല-ഡാകിനീ-യക്ഷസങ്കുലമ് । ഗൃധ്രഗോമായുസങ്കീര്ണം ശ്വവൃന്ദപരിവാരിതമ്॥൮.

പിശാച്, ഭൂതം, വേതാളം, ഡാകിനി, യക്ഷന്മാർ നിറഞ്ഞ, കഴുകന്മാരും നായരായ കാട്ടുപൂച്ചകളും കൂട്ടംകൂടിയ, നായ്ക്കളുടെ കൂട്ടം ചുറ്റിയ സ്ഥലമായിരുന്നു.

അസ്ഥിസംഘാതസങ്കീര്ണം മഹാദുര്ഗന്ധസംകുലമ് । നാനാമൃതസുഹൃന്നാദ-രൌദ്രകോലാഹലായുതമ്॥൮.

അസ്ഥികൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞു, അത്യന്തം ദുർഗന്ധം പരന്ന, വിവിധ മരിച്ചവരുടെ ബന്ധുക്കളുടെ വിലാപശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, ഭയാനകമായ ആഹ്ലാദം നിറഞ്ഞ സ്ഥലമായിരുന്നു.

ഹാ പുത്ര ! മിത്ര ! ഹാ ബന്ധോ ! ഭ്രാതര്വത്സ ! പ്രിയാദ്യ മേ । ഹാ പതേ ! ഭഗിനി ! മാതര്ഹാ മാതുല ! പിതാമഹ॥൮.

'ഹാ മകനേ! സ്നേഹിതാ! ബന്ധുവേ! സഹോദരാ! പ്രിയനേ! ഹാ ഭർത്താവേ! സഹോദരിയേ! അമ്മേ! മാമനേ! അപ്പൂപ്പനേ!'

മാതാമഹ ! പിതഃ ! ക്വ ഗതോഽസ്യേഹി ബാന്ധവ । ഇത്യേവം വദതാം യത്ര ധ്വനിഃ സംശ്രുയതേ മഹാന്॥൮.

'മുത്തശ്ശനേ! അച്ഛനേ! എവിടേക്ക് പോയി? വരൂ ബന്ധുക്കളേ!'—ഇങ്ങനെ വിളിക്കുന്നവരുടെ വലിയ ശബ്ദം അവിടെ കേൾക്കാം.

ജ്വലന്മാംസ-വസാ-മേദച്ഛമച്ഛമിതസംകുലമ്॥൮.

അവിടെ കത്തുന്ന മാംസം, കൊഴുപ്പ്, മജ്ജ, അർദ്ധം കത്തിയ ചർമ്മത്തിന്റെ കൂമ്പാരങ്ങൾ എല്ലാം നിറഞ്ഞിരുന്നു.

അര്ധദഗ്ധാഃ ശവാഃ ശ്യാമാ വികസദ്ദന്തപങ്ക്തയഃ । ഹസന്തീവാഗ്നിമധ്യസ്ഥാഃ കായസ്യേയം ദശാ ത്വിതി॥൮.

അർദ്ധം കത്തിയ, കറുത്ത നിറമുള്ള, പല്ലുകൾ പുറത്തു കാണുന്ന ശവങ്ങൾ തീക്കുള്ളിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ചിരിച്ചുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്—ഇതാണ് ശരീരത്തിന്റെ അവസ്ഥ.

അഗ്നേശ്ചടചടാശബ്ദോ വയസാമസ്ഥിപങ്ക്തിഷു । ബാന്ധവാക്രാന്ദശബ്ദശ്ച പുക്കസേഷു പ്രഹര്ഷജഃ॥൮.

തീയുടെ ചടച്ചട ശബ്ദം പക്ഷികളുടെ അസ്ഥിരാശികളിൽ നിന്നു കേൾക്കുന്നു; ബന്ധുക്കളുടെ വിലാപവും ചണ്ഡാളന്മാരുടെ ആനന്ദശബ്ദവും കൂടി അവിടെ മുഴങ്ങുന്നു.

ഗായതാം ഭൂത-വേതാല-പിശാചഗണഃ രക്ഷസാമ് । ശ്രൂയതേ സുമഹാന് ഘോരഃ കല്പാന്ത ഇവ നിഃ സ്വനഃ॥൮.

ഭൂതങ്ങൾ, വെതാലന്മാർ, പിശാചുകൾ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരുടെ ഭയാനകമായ ഗാനം മഹാശബ്ദമായി മുഴങ്ങുന്നു—ലോകാന്ത്യത്തിന്റെ ഭീകരതപോലെ.

മഹാമഹിഷകാരീഷ-ഗോശകൃദ്രാശിസങ്കുലമ് । തദുത്ഥഭസ്മകൂടൈശ്ച വൃതം സാസ്ഥിഭിരുന്നതൈഃ॥൮.

അവിടെ മഹാമിഷങ്ങൾക്കും പശുക്കൾക്കും ഉള്ള ചാണകക്കൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു; ചിതാഭസ്മത്തിന്റെ കൂറ്റങ്ങൾ ഉയർന്ന്, അസ്ഥികൾ പുറത്തു കാണുന്നവയായിരുന്നു.

നാനോപഹാരസ്ത്രഗ്ദീപ-കാകവിക്ഷേപകാലികമ് । അനേകശബ്ദബഹുലം ശ്മശാനം നരകായതേ॥൮.

വിവിധ ഭോജനങ്ങൾ, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വിളക്കുകൾ, കാക്കകൾ അവശിഷ്ടങ്ങൾ啃രുന്നത്—ഇങ്ങനെ പലവിധ ശബ്ദങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ ശ്മശാനം നരകത്തെപ്പോലെയായിരുന്നു.

സവഹ്നിഗര്ഭൈരശിവൈഃ ശിവാരുതൈര് നിനാദിതം ഭീഷണരാവഗഹ്വരമ് । ഭയം ഭയസ്യാപ്യുപസഞ്ജനൈര്ഭൃശം ശ്മശാനമാക്രന്ദവിരാവദാരുണമ്॥൮.

അശുഭാത്മാക്കളുടെയും ശിവാരുതികളുടെയും ഭയാനകമായ നിലവിളികൾ, നരികളുടെയും വിലാപങ്ങൾ, മരണത്തിന്റെ തന്നെ ഭയത്തെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ശബ്ദങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയും ആ ശ്മശാനത്തിൽ മുഴങ്ങി, ബന്ധുക്കളുടെ വിലാപം നിറഞ്ഞു.

സ രാജാ തത്ര സമ്പ്രാപ്തോ ദുഃ ഖിതഃ ശോചനോദ്യതഃ । ഹാ ഭൃത്യാ മന്ത്രിണോ വിപ്രാഃ തദ്രാജ്യം വിധേ ഗതമ്॥൮.

അവിടെ രാജാവ് എത്തി, ദുഃഖിതനായി, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി വിലപിച്ചു: 'ഹാ, എന്റെ ഭൃത്യന്മാരേ, മന്ത്രിമാരേ, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, എന്റെ രാജ്യം നശിച്ചുപോയി.'

ഹാ ശൈവ്യേ പുത്ര ഹാ ബാല മാം ത്യക്ത്വാ മന്ദഭാഗ്യകമ് । വിശ്വാമിത്രസ്യ ദോഷേണ ഗതാഃ കുത്രാപി തേ മമ॥൮.

'ഹാ ശൈവ്യേ, ഹാ മകനേ, ഹാ ബാലാ, നീ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു, ദാരിദ്ര്യത്തിൽ ആക്കി. വിശ്വാമിത്രന്റെ ശാപം കൊണ്ടു നീ എവിടെയോ പോയി, എനിക്കു ലഭിക്കാത്തവനായി.'

ഇത്യേവം ചിന്തയംസ്തത്ര ചണ്ഡാലോക്തം പുനഃ പുനഃ । മലിനോ രൂക്ഷസര്വാങ്ഗഃ കേശവാന് ഗന്ധവാന് ധ്വജീ॥൮.

ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചപ്പോൾ, ചണ്ഡന്റെ വാക്കുകൾ ഓർത്ത്, അവൻ മുഴുവനും മലിനനായി, ശരീരം ഉണങ്ങിയതും, മുടി ചുരുണ്ടതും, ദുർഗന്ധമുള്ളതും, കൈയിൽ ദണ്ഡം പിടിച്ചവനുമായി.

ലകുടീ കാലകല്പശ്ച ധാവംശ്ചാപി തതസ്തതഃ । അസ്മിന് ശവ ഇദം മൂല്യം പ്രാപ്തം പ്രാപ്സ്യാമി ചാപ്യുത॥൮.

കൈയിൽ ദണ്ഡം പിടിച്ച്, കാലന്റെ രൂപംപോലെ, അവൻ ഇവിടെ അവിടെ ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്നു: 'ഈ ശവത്തിന് ഇത്രയും വില കിട്ടി, ഇനി കൂടുതൽ കിട്ടും' എന്നു പറഞ്ഞു.

ഇദം മമ ഇദം രാജ്ഞേ മുഖ്യചണ്ഡാലകേ ത്വിദമ് । ഇതി ധാവന് ദിശോ രാജാ ജീവന് യോന്യന്തരം ഗതഃ॥൮.

'ഇത് എന്റെത്, ഇത് രാജാവിന്റെത്, ഇത് മുഖ്യചണ്ഡാളന്റെത്' എന്ന് പറഞ്ഞ്, രാജാവ് ജീവനോടെ തന്നെ മറ്റൊരു ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവനായി, എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

ജീര്ണകര്പണ്ടസുഗ്രന്ഥി-കൃതകന്ഥാപരിഗ്രഹഃ ചിതാഭസ്മരജോലിപ്ത-മുഖബാഹൂദരാങിഘ്രകഃ॥൮.

പഴയ, പാളിച്ചകൾ കെട്ടിയ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, ചിതാഭസ്മം മുഖത്തും കൈകളിലും വയറിലും തോളിലും കാലിലും പുരട്ടിയവനായിരുന്നു.

നാനാമേദോ-വസാ-മജ്ജാ ലിപ്തപാണ്യങ്ഗുലിഃ ശ്വസന് । നാനാശവോദനകൃതാ-ഹാരതൃപ്തിപരായണഃ॥൮.

വിവിധ മാംസക്കൊഴുപ്പും മജ്ജയും കൈകളിലും വിരലുകളിലും പുരണ്ടു, ആഴമായി ശ്വസിച്ച്, പല ശവങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഭക്ഷണത്തിൽ തൃപ്തനായി.

തദീയമാല്യസംശ്ലേഷകൃതമസ്തകമണ്ഡനഃ । ന രാത്രൌ ന ദിവാ ശേതേ ഹാ ഹേതി പ്രവദന് മുഹുഃ॥൮.

മരിച്ചവരുടെ പുഷ്പമാലകൾ തലയിൽ അണിഞ്ഞ്, രാവിലെയും പകലിലും ഉറങ്ങാതെ, വീണ്ടും വീണ്ടും ദു:ഖത്തിൽ വിലപിച്ചു.

ഏവം ദ്വാദശമാസാസ്തു നീതാഃ ശതസമോപമാഃ । സ കദാചിന്നൃപശ്രേഷ്ഠഃ ശ്രാന്തോ ബന്ധുവിയോഗവാന്॥൮.

ഇങ്ങനെ പന്ത്രണ്ട് മാസം, നൂറു വർഷംപോലെ ദീർഘമായി, ബന്ധുക്കളെ നഷ്ടപ്പെട്ട, ക്ഷീണിച്ച രാജാവിന് കടന്നു പോയി.