മാര്കണ്ഡേയപുരാണമ്

; വിശ്വാമിത്ര ഉവാച ചണ്ഡാലോഽയമനല്പം തേ ദാതും വിത്തമുപസ്ഥിതഃ । കസ്മാന്ന ദീയതേ മഹ്യമശേഷാ യജ്ഞദക്ഷിണാ॥൮.

വിശ്വാമിത്രന്‍ പറഞ്ഞു: ഈ ചണ്ഡാളന്‍ നിന്നെ ധനം കൊടുക്കാന്‍ വന്നിരിക്കുന്നു; എനിക്ക് പൂര്‍ണമായ യജ്ഞദക്ഷിണ എന്തുകൊണ്ട് നല്‍കുന്നില്ല?

; ഹരിശ്ചന്ദ്ര ഉവാച ഭഗവന് ! സൂര്യവംശോത്ഥമാത്മാനം വേദ്മേ കൌശിക । കഥം ചണ്ഡാലദാസത്വം ഗമിഷ്യേ വിത്തകാമുകഃ॥൮.

ഹരിശ്ചന്ദ്രന്‍ പറഞ്ഞു: ഭഗവനേ, ഞാന്‍ സൂര്യവംശത്തില്‍ ജനിച്ചവനാണെന്ന് അറിയുന്നു, കൗശികാ. ധനം വേണ്ടി ഞാന്‍ എങ്ങനെ ചണ്ഡാളന്റെ ദാസനാവും?

; വിശ്വാമിത്ര ഉവാച യദി ചണ്ഡാലവിത്തം ത്വമാത്മവിക്രയജം മമ । ന പ്രദാസ്യസി കാലേന ശാപ്സ്യാമി ത്വാമസംശയമ്॥൮.

വിശ്വാമിത്രന്‍ പറഞ്ഞു: നീ ചണ്ഡാളനില്‍ നിന്നു സ്വന്തത്തെ വിറ്റ് കിട്ടിയ ധനം സമയത്ത് എനിക്ക് നല്‍കുന്നില്ലെങ്കില്‍, സംശയമില്ലാതെ ഞാന്‍ നിന്നെ ശപിക്കും.

; പക്ഷിണ ഊചുഃ ഹരിശ്ചന്ദ്രസ്തതോ രാജാ ചിന്താവസ്ഥിതജീവിതഃ । പ്രസീദേതി വദന് പാദാവൃഷേര്ജഗ്രാഹ വിഹ്വലഃ॥൮.

പക്ഷികള്‍ പറഞ്ഞു: അപ്പോള്‍ രാജാവ് ഹരിശ്ചന്ദ്രന്‍ വലിയ ചിന്തയിലായിരുന്നു; വിറച്ച്, കനിവ് കാണിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ച്, മഹർഷിയുടെ കാലുകള്‍ പിടിച്ചു.

ദാസോഽസ്മ്യാര്തോഽസ്മി ഭീതോഽസ്മി ത്വദ്ഭക്തശ്ച വിശേഷതഃ । കുരു പ്രസാദം വിപ്രര്ഷേ കഷ്ടശ്ചണ്ഡാലസങ്കരഃ॥൮.

ഞാന്‍ നിങ്ങളുടെ ദാസനാണ്, കഷ്ടപ്പെടുന്നവനാണ്, ഭയപ്പെട്ടവനാണ്, പ്രത്യേകിച്ച് നിങ്ങളുടെ ഭക്തനുമാണ്. മഹർഷേ, ദയചെയ്യണം; ഈ ചണ്ഡാളസംഗം വളരെ ദാരുണമാണ്.

ഭവേയം വിത്തശേഷേണ സര്വകര്മകരോ വശഃ । തവൈവ മുനിശാര്ദൂല ! പ്രേഷ്യശ്ചിത്താനുവര്തകഃ॥൮.

ശേഷിച്ച ധനത്തോടെ ഞാൻ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം ചെയ്യാം, മഹാമുനിവരേ! ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ഇഷ്ടത്തിന് അനുസരിച്ച് സേവകനായി നില്ക്കാം.

; വിശ്വാമിത്ര ഉവാച യദി പ്രേഷ്യോ മമ ഭവാന് ചണ്ഡാലായ തതോ മയാ । ദാസഭാവമനുപ്രാപ്തോ ദത്തോ വിത്താര്ബുദേന വൈ॥൮.

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: നീ എനിക്ക് സേവകനാകുമെങ്കിൽ, ഞാൻ നിന്നെ ചണ്ഡാളന് ദാസഭാവത്തിൽ, കോടികൾ വിലയുള്ള ധനം വാങ്ങി നൽകി.

; പക്ഷിണ ഊചുഃ ഏകമുക്തേ തദാ തേന ശ്വപാകോ ഹൃഷ്ടമാനസഃ । വിശ്വാമിത്രായ തദ്ദ്രവ്യം ദത്ത്വാ ബദ്ധ്വാ നരേശ്വരമ്॥൮.

പക്ഷികൾ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ആ ചണ്ഡാളൻ സന്തോഷത്തോടെ ആ ധനം വിശ്വാമിത്രനു നൽകി, രാജാവിനെ ബന്ധിച്ചു.

ദണ്ഡപ്രഹാരസമ്ഭ്രാന്തമതീവ വ്യാകുലേന്ദ്രിയമ് । ഇഷ്ടബന്ധുവിയോഗാര്തമനയന്നിജപത്തനമ്॥൮.

കശേരിയാൽ അടിച്ചപ്പോൾ മനസ്സ് അലയുകയും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വല്ലാതെ കലങ്ങുകയും ചെയ്തു; പ്രിയപ്പെട്ട ബന്ധുക്കളിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്നതിന്റെ ദുഃഖത്തിൽ അവനെ സ്വന്തം പട്ടണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.

ഹരിശ്ചന്ദ്രസ്തതോ രാജാ വസംശ്ചണ്ഡാലപത്തനേ । പ്രാതര്മധ്യാഹ്നസമയേ സായഞ്ചൈതദഗായത॥൮.

അതിനുശേഷം ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ ചണ്ഡാളരുടെ നഗരത്തിൽ താമസിച്ചു; രാവിലെ, ഉച്ചയ്ക്ക്, സന്ധ്യയ്ക്ക് ഇങ്ങനെ പാടിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

ബാലാ ദീനമുഖീ ദൃഷ്ട്വാ ബാലം ദീനമുഖം പുരഃ । മാം സ്മരത്യസുഖാവിഷ്ടാ മോചയിഷ്യതി നൌ നൃപഃ॥൮.

ദുഃഖിതമായ മുഖമുള്ള ബാലനെയും ബാലികയെയും ഞാൻ മുന്നിൽ കണ്ടപ്പോൾ, അവൾ ദുഃഖത്തിൽ ആകുലയായി എന്നെ ഓർക്കുന്നു; രാജാവ് നമ്മെ മോചിപ്പിക്കും.

ഉപാത്തവിത്തോ വിപ്രായ ദത്ത്വാ വിത്തമതോഽധികമ് । ന സാ മാം മൃഗശാവാക്ഷീ വേത്തി പാപതരം കൃതമ്॥൮.

ധനം ലഭിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ അതിലും അധികം ബ്രാഹ്മണനു നൽകി; എന്നിരുന്നാലും, ആ മൃഗശാവാക്ഷി എന്റെ ചെയ്ത വലിയ പാപം അറിയുന്നില്ല.

രാജ്യനാശഃ സുഹൃത്ത്യാഗോ ഭര്യാതനയവിക്രയഃ । പ്രാപ്താ ചണ്ഡാലതാ ചേയമഹോ ദുഃ ഖപരമ്പരാ॥൮.

രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടത്, സുഹൃത്തുക്കളെ ഉപേക്ഷിച്ചത്, ഭാര്യയെയും മകനെയും വിറ്റത്, ഇപ്പോൾ ഈ ചണ്ഡാളാവസ്ഥ—ഇതെന്തൊരു ദുഃഖപരമ്പര!

ഏവം സ നിവസന് നിത്യം സസ്മാര ദയിതം സുതമ് । ആര്യാഞ്ചാത്മസമാവിഷ്ടാം ഹൃതസര്വസ്വ ആതുരഃ॥൮.

അങ്ങനെ അവിടെ എപ്പോഴും താമസിച്ചുകൊണ്ട്, ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ തന്റെ പ്രിയപുത്രനെയും ആത്മസമമായ ഭാര്യയെയും ഓർത്തു, എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ ആയിരുന്നു.

കസ്യചിത്ത്വഥ കാലസ്യ മൃതചേലാപഹാരകഃ । ഹരിശ്ചന്ദ്രോഽഭവദ്രാജാ ശ്മശാനേ തദ്വശാനുഗഃ॥൮.

അൽപ്പസമയത്തിനുശേഷം, ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ ചണ്ഡാളന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ശ്മശാനത്തിൽ മരിച്ചവരുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവനായി.

ചണ്ഡാലേനാനുശിഷ്ടശ്വ മൃതചേലാപഹാരിണാ । ശവാഗമനമന്വിച്ഛന്നിഹ തിഷ്ഠ ദിവാനിശമ്॥൮.

മരിച്ചവരുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ എടുക്കുന്ന ചണ്ഡാളൻ പഠിപ്പിച്ചതുപോലെ, അവൻ പകൽ-രാത്രി ശവങ്ങൾ വരുന്നത് കാത്ത് അവിടെ നിന്നു.

ഇദം രാജ്ഞേഽപി ദേയഞ്ച ഷഡ്ഭാഗന്തു ശവം പ്രതി । ത്രയസ്തു മമ ഭാഗാഃ സ്യുര്ദ്വോ ഭാഗൌ തവ വേതനമ്॥൮.

ഇതിൽനിന്ന് രാജാവിനും ഒരു ആറിലൊന്ന് കൊടുക്കണം; മൂന്നു ഭാഗം എനിക്ക്, രണ്ട് ഭാഗം നിന്റെ വേതനം.

ഇതി പ്രതിസമാദിഷ്ടോ ജഗാമ ശവമന്ദിരമ് । ദിശന്തു ദക്ഷിണാം യത്ര വാരാണസ്യാം സ്ഥിതം തദാ॥൮.

ഇങ്ങനെ നിർദ്ദേശം ലഭിച്ച ശേഷം, അവൻ ശവമന്ദിരത്തിലേക്ക് പോയി, അന്നത്തെ കാലത്ത് വാരാണസിയിൽ ദാനം നൽകുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക്.

ശ്മശാനം ഘോരസംനാദം ശിവാശതസമാകുലമ് । ശവമൌലിസമാകീര്ണം ദുര്ഗന്ധം ബഹുധൂമകമ്॥൮.

ശ്മശാനം ഭയാനകമായ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, ശിവഭക്തർ നൂറുകണക്കിന് കൂട്ടം കൂടിയ, ശവകൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ദുർഗന്ധവും കനലും നിറഞ്ഞ സ്ഥലമായിരുന്നു.

പിശാച-ഭൂത-വേതാല-ഡാകിനീ-യക്ഷസങ്കുലമ് । ഗൃധ്രഗോമായുസങ്കീര്ണം ശ്വവൃന്ദപരിവാരിതമ്॥൮.

പിശാച്, ഭൂതം, വേതാളം, ഡാകിനി, യക്ഷന്മാർ നിറഞ്ഞ, കഴുകന്മാരും നായരായ കാട്ടുപൂച്ചകളും കൂട്ടംകൂടിയ, നായ്ക്കളുടെ കൂട്ടം ചുറ്റിയ സ്ഥലമായിരുന്നു.

അസ്ഥിസംഘാതസങ്കീര്ണം മഹാദുര്ഗന്ധസംകുലമ് । നാനാമൃതസുഹൃന്നാദ-രൌദ്രകോലാഹലായുതമ്॥൮.

അസ്ഥികൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞു, അത്യന്തം ദുർഗന്ധം പരന്ന, വിവിധ മരിച്ചവരുടെ ബന്ധുക്കളുടെ വിലാപശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, ഭയാനകമായ ആഹ്ലാദം നിറഞ്ഞ സ്ഥലമായിരുന്നു.

ഹാ പുത്ര ! മിത്ര ! ഹാ ബന്ധോ ! ഭ്രാതര്വത്സ ! പ്രിയാദ്യ മേ । ഹാ പതേ ! ഭഗിനി ! മാതര്ഹാ മാതുല ! പിതാമഹ॥൮.

'ഹാ മകനേ! സ്നേഹിതാ! ബന്ധുവേ! സഹോദരാ! പ്രിയനേ! ഹാ ഭർത്താവേ! സഹോദരിയേ! അമ്മേ! മാമനേ! അപ്പൂപ്പനേ!'

മാതാമഹ ! പിതഃ ! ക്വ ഗതോഽസ്യേഹി ബാന്ധവ । ഇത്യേവം വദതാം യത്ര ധ്വനിഃ സംശ്രുയതേ മഹാന്॥൮.

'മുത്തശ്ശനേ! അച്ഛനേ! എവിടേക്ക് പോയി? വരൂ ബന്ധുക്കളേ!'—ഇങ്ങനെ വിളിക്കുന്നവരുടെ വലിയ ശബ്ദം അവിടെ കേൾക്കാം.

ജ്വലന്മാംസ-വസാ-മേദച്ഛമച്ഛമിതസംകുലമ്॥൮.

അവിടെ കത്തുന്ന മാംസം, കൊഴുപ്പ്, മജ്ജ, അർദ്ധം കത്തിയ ചർമ്മത്തിന്റെ കൂമ്പാരങ്ങൾ എല്ലാം നിറഞ്ഞിരുന്നു.

അര്ധദഗ്ധാഃ ശവാഃ ശ്യാമാ വികസദ്ദന്തപങ്ക്തയഃ । ഹസന്തീവാഗ്നിമധ്യസ്ഥാഃ കായസ്യേയം ദശാ ത്വിതി॥൮.

അർദ്ധം കത്തിയ, കറുത്ത നിറമുള്ള, പല്ലുകൾ പുറത്തു കാണുന്ന ശവങ്ങൾ തീക്കുള്ളിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ചിരിച്ചുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്—ഇതാണ് ശരീരത്തിന്റെ അവസ്ഥ.

അഗ്നേശ്ചടചടാശബ്ദോ വയസാമസ്ഥിപങ്ക്തിഷു । ബാന്ധവാക്രാന്ദശബ്ദശ്ച പുക്കസേഷു പ്രഹര്ഷജഃ॥൮.

തീയുടെ ചടച്ചട ശബ്ദം പക്ഷികളുടെ അസ്ഥിരാശികളിൽ നിന്നു കേൾക്കുന്നു; ബന്ധുക്കളുടെ വിലാപവും ചണ്ഡാളന്മാരുടെ ആനന്ദശബ്ദവും കൂടി അവിടെ മുഴങ്ങുന്നു.

ഗായതാം ഭൂത-വേതാല-പിശാചഗണഃ രക്ഷസാമ് । ശ്രൂയതേ സുമഹാന് ഘോരഃ കല്പാന്ത ഇവ നിഃ സ്വനഃ॥൮.

ഭൂതങ്ങൾ, വെതാലന്മാർ, പിശാചുകൾ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരുടെ ഭയാനകമായ ഗാനം മഹാശബ്ദമായി മുഴങ്ങുന്നു—ലോകാന്ത്യത്തിന്റെ ഭീകരതപോലെ.

മഹാമഹിഷകാരീഷ-ഗോശകൃദ്രാശിസങ്കുലമ് । തദുത്ഥഭസ്മകൂടൈശ്ച വൃതം സാസ്ഥിഭിരുന്നതൈഃ॥൮.

അവിടെ മഹാമിഷങ്ങൾക്കും പശുക്കൾക്കും ഉള്ള ചാണകക്കൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു; ചിതാഭസ്മത്തിന്റെ കൂറ്റങ്ങൾ ഉയർന്ന്, അസ്ഥികൾ പുറത്തു കാണുന്നവയായിരുന്നു.

നാനോപഹാരസ്ത്രഗ്ദീപ-കാകവിക്ഷേപകാലികമ് । അനേകശബ്ദബഹുലം ശ്മശാനം നരകായതേ॥൮.

വിവിധ ഭോജനങ്ങൾ, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വിളക്കുകൾ, കാക്കകൾ അവശിഷ്ടങ്ങൾ啃രുന്നത്—ഇങ്ങനെ പലവിധ ശബ്ദങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ ശ്മശാനം നരകത്തെപ്പോലെയായിരുന്നു.