ഭക്തനേ, ഇതു എന്റെ കര്ത്തവ്യമത്രേ, ദോഷമല്ല, മഹാനുഭാവാ; ഞാനെന്റെ സ്വധര്മ്മത്തില് ഉറച്ചവനാണ്, അതിനാല് ദയവായി എന്നോടു കോപിക്കരുത്—എന്നാണ് ഹരിശ്ചന്ദ്രന് വിനയപൂര്വം പറഞ്ഞത്. രാജാവ് ധര്മ്മം അറിയുന്നവനാകണം, അവന് ദാനം നല്കുകയും, രക്ഷിക്കുകയും വേണം; അങ്ങിനെ തന്നെ, ധര്മ്മത്തിന്റെ നിയമങ്ങള് അനുസരിച്ച്, വില്ല് ഉയര്ത്തി യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടതുമുണ്ട്—എന്ന് ഹരിശ്ചന്ദ്രന് വിശദീകരിച്ചു. വിശ്വാമിത്രന് ചോദിച്ചു: ദാനങ്ങള് ആര്ക്കു നല്കണം? ആരെ രക്ഷിക്കണം? ആര്ക്കെതിരെ യുദ്ധം ചെയ്യണം, മഹാരാജാവേ? അധര്മ്മം ഭയപ്പെടുന്നുവെങ്കില് എനിക്കു വേഗം ഉത്തരം പറയൂ. അതിനുത്തരമായി ഹരിശ്ചന്ദ്രന് പറഞ്ഞു: ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണന്മാര്ക്കും ദാരിദ്ര്യത്തില് കഴിയുന്നവര്ക്കുമാണ് ദാനങ്ങള് നല്കേണ്ടത്. ഭയപ്പെടുന്നവരെ എപ്പോഴും രക്ഷിക്കണം; കള്ളന്മാരെതിരെയാണ് യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടത്. വിശ്വാമിത്രന് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: നീ രാജധര്മ്മം ശരിയായി പാലിക്കുന്ന രാജാവാണെങ്കില്, ഞാനൊരു ബ്രാഹ്മണനായി യാഗം നടത്തുവാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദാനത്തെ നല്കുക. ഇതെല്ലാം രാജാവിന്റെ വാക്കുകള് കേട്ട പക്ഷികള് പറഞ്ഞു: രാജാവിന്റെ മനസ്സില് ആനന്ദം നിറഞ്ഞു, പുനര്ജന്മം ലഭിച്ചപോലെ അനുഭവപ്പെട്ടു; പിന്നെ അവന് കൗശികനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു. “ഭഗവനേ, ദാനമായി എന്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അത് മടിയില്ലാതെ പറയൂ. അതു ലഭിക്കാനാവശ്യമായത് എത്രയും പ്രയാസമുള്ളതായാലും, അതു നല്കിയതായാണ് കരുതേണ്ടത്.” “പൊന്നോ, രത്നങ്ങളോ, എന്റെ മകനോ, ഭാര്യയോ, ശരീരമോ, ജീവനും, രാജ്യം, നഗരം, സമ്പത്ത്—നിനക്ക് എന്ത് ആവശ്യമാണോ, അതെല്ലാം.” വിശ്വാമിത്രന് പറഞ്ഞു: രാജാവേ, നീ നല്കിയ ദാനം ഞാന് സ്വീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം ആ രാജസൂയയാഗത്തിനുള്ള ദാനം നല്കണം. “ബ്രാഹ്മണാ, ഞാന് അതു തീര്ച്ചയായും നല്കും. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, നിനക്ക് ആവശ്യമുള്ളത് തിരഞ്ഞെടുക്കൂ”—എന്ന് രാജാവ് പറഞ്ഞു. വിശ്വാമിത്രന് പറഞ്ഞു: ഭൂമി, സമുദ്രങ്ങള്, ഭൂപാലന്മാര്, ഗ്രാമങ്ങള്, നഗരങ്ങള്, ചക്രങ്ങള്, കുതിരകള്, ആനകള് നിറഞ്ഞ രാജ്യം—എല്ലാം. “നിന്റെ ഭണ്ഡാരവും എല്ലാ സമ്പത്തും, മാത്രമല്ല, ഭാര്യ, മകന്, ശരീരം ഒഴികെ, നിന്നെ സംബന്ധിച്ച എല്ലാം.” “ധര്മ്മജ്ഞനായ രാജാവേ, മരണാനന്തരം പിന്തുടരുന്ന പുണ്യവും. ഇതില് കൂടുതല് പറയേണ്ടതില്ല; ഇതെല്ലാം നല്കണം.” പക്ഷികള് പറഞ്ഞു: ഇതെല്ലാം ശ്രവിച്ച്, മനസ്സില് ആനന്ദത്തോടെ, മുഖം മാറ്റാതെ രാജാവ് കയ്യിലേറ്റു ചേര്ത്ത് “അങ്ങനെയാകട്ടെ” എന്ന് ഉത്തരം പറഞ്ഞു. വിശ്വാമിത്രന് വീണ്ടും ചോദിച്ചു: രാജാവേ, രാജ്യം, ഭൂമി, ശക്തി, ധനം—എല്ലാം നീ എന്നെക്കു നല്കിയിട്ടുണ്ടെങ്കില്, രാജാവായ സന്യാസി രാജ്യത്ത് സ്ഥിരമായി കഴിയുമ്പോള് അധികാരം ആര്ക്കാണ്? ഹരിശ്ചന്ദ്രന് പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണനു ഭൂമി നല്കിയപ്പോഴൊക്കെയും അതിന്റെ അധികാരം അവനായിരുന്നു; ഇപ്പോഴിതിലും കൂടുതല് അതു നിനക്കാണ്, മഹാരാജാവേ. വിശ്വാമിത്രന് പറഞ്ഞു: ഭൂമി മുഴുവനും നല്കിയതാണെങ്കില്, എന്റെ അധികാരം ഏറെയുള്ളിടത്ത് നിന്നു നീ മാറണം. എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും, കച്ചയും യജ്ഞോപവീതവും ഒഴിഞ്ഞ്, ഭാര്യയെയും മകനെയും കൂട്ടി വനം വസ്ത്രം ധരിച്ചു. പക്ഷികള് പറഞ്ഞു: “അങ്ങനെയാകട്ടെ” എന്ന് പറഞ്ഞ്, ഭാര്യ ശൈവ്യയെയും ചെറു മകനെയും കൂട്ടി രാജാവ് യാത്ര തിരിച്ചു. അവന് പുറപ്പെടുമ്പോള് ഒരാള് വഴിമറച്ച് ചോദിച്ചു: “രാജസൂയയാഗത്തിന് വേണ്ട ദാനം നല്കാതെ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?” ഹരിശ്ചന്ദ്രന് പറഞ്ഞു: “ഭഗവന്, രാജ്യം മുഴുവനും ഞാന് നിനക്കു നല്കി; ഇനി ഈ മൂന്ന് ശരീരങ്ങള് മാത്രമാണ് അവശേഷിക്കുന്നത്.” വിശ്വാമിത്രന് പറഞ്ഞു: “അങ്ങിനെയെങ്കിലും, ദാനം നല്കണം. ദാനം നല്കാതിരിക്കുക ബ്രാഹ്മണന്മാര്ക്ക് ദോഷം വരുത്തും.” “രാജസൂയയാഗത്തില് ബ്രാഹ്മണന്മാര് തൃപ്തരാകുന്നതുവരെ ദാനം നല്കണം.” “നല്കാമെന്നു വാഗ്ദാനം ചെയ്തതാണെങ്കില് നല്കണം; ആക്രമികളെ നേരിടണം; ദുരിതത്തിലായവരെ രക്ഷിക്കണം—ഇത് നീ മുന്പ് പറഞ്ഞതല്ലേ?” ഹരിശ്ചന്ദ്രന് പറഞ്ഞു: “ഭഗവന്, ഇപ്പോള് എനിക്ക് ഒന്നുമില്ല; സമയമാകുമ്പോള് നല്കാം. എന്റെ മനോഭാവം പരിഗണിച്ച് ദയവായി ക്ഷമിക്കണം.” വിശ്വാമിത്രന് ചോദിച്ചു: “നീ എത്രകാലം വരെ വൈകും, രാജാധിരാജാ? വേഗം പറയ，否则 എന്റെ ശാപാഗ്നി നിന്നെ ദഹിപ്പിക്കും.” ഹരിശ്ചന്ദ്രന് പറഞ്ഞു: “മഹാരിഷേ, ഒരു മാസത്തിനുള്ളില് ദാനം നല്കാം. ഇപ്പോള് എനിക്ക് സമ്പത്ത് ഇല്ല; ദാനം നല്കാന് അനുമതി നല്കണം.” വിശ്വാമിത്രന് പറഞ്ഞു: “പോകൂ, പോകൂ, രാജശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ ധര്മ്മം പാലിക്കൂ. നിന്റെ യാത്ര സുഖകരമാകട്ടെ; തടസ്സങ്ങളൊന്നും വരരുത്.” പക്ഷികള് പറഞ്ഞു: അനുമതി ലഭിച്ചതോടെ ഭൂപതി പുറപ്പെട്ടു; പതിവ് ഇല്ലാത്തിട്ടും ഭാര്യ കാൽനടയായി അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ഭാര്യയെയും മകനെയും കൂട്ടി രാജാവ് നഗരത്തിന്നു പുറത്തേക്ക് പോകുന്നതു കണ്ടു, നഗരവാസികളും രാജാവിന്റെ അനുയായികളും ദുഃഖത്തോടെ നിലവിളിച്ചു. “ഹായ, എപ്പോഴും ദു:ഖിതരായ ഞങ്ങളെ നീ എന്തുകൊണ്ട് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു? നീ സത്വരായ ധര്മ്മനിഷ്ഠനായ രാജാവാണ്; ജനങ്ങള്ക്കു ദയ കാണിച്ചവനാണ്.” “ധര്മ്മം വിലമതിക്കുന്നുവെങ്കില് ഞങ്ങളെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകൂ. ഒരു നിമിഷം നില്ക്കൂ, രാജാ, നിന്റെ കമലസദൃശമായ മുഖം ഞങ്ങള് കാണട്ടെ.” “ഞങ്ങളുടെ കണ്മണികളാല് നിന്നെ നോക്കി ആനന്ദം അനുഭവിക്കട്ടെ; പിന്നെ വീണ്ടും നിന്നെ എപ്പോഴാണ് കാണുക? രാജാവിനെ പിന്തുടരുന്നവര്ക്കും മുന്നില് പോകുന്നവര്ക്കും ഒരേ ദുഃഖം.” “ഭാര്യയും ചെറു മകനെയും എടുത്തു രാജാവ് നടന്നു; അനുയായികള് ആനകളെപ്പോലെ വഴിയില് മുന്നില് നിന്ന് നടന്നു.” “ഹരിശ്ചന്ദ്രന് രാജാവ് ഇപ്പോള് കാൽനടയായി പോവുന്നു; ഹായ, രാജാ, നിന്റെ സുന്ദരന് മകനും അമ്മയോടൊപ്പം നടന്നു പോവുന്നു.” “വഴിയിലുളള പൊടിയില് അവന്റെ മുഖം എങ്ങനെയാകും? നില്ക്കൂ, രാജശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ ധര്മ്മം പാലിക്കൂ.” “കരുണയാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ധര്മ്മം, പ്രത്യേകിച്ച് ക്ഷത്രിയര്ക്ക്. ഭാര്യയും മകനും ധനവും ധാന്യവും എല്ലാം എന്താണ്, മഹാരാജാവേ?” “അതെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ഞങ്ങള് നിന്റെ നിഴലായി മാറിയിരിക്കുന്നു. മഹാരാജാവേ, പ്രഭുവേ, ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് എന്തുകൊണ്ട് പോകുന്നു?” “നീ എവിടെയാണോ അവിടെയാണ് ഞങ്ങളും; സുഖം അവിടെ തന്നെയാണ്. നഗരം നീയുള്ളിടം, സ്വര്ഗം രാജാവ് ഉള്ളിടമാണ്.” നഗരവാസികളുടെ ഈ വാക്കുകള് കേട്ട് രാജാവ് ദു:ഖഭാരത്തില് ആകയാല്, അവരോടുള്ള കരുണ കൊണ്ട് വഴിയില് നിന്നു നില്ക്കുകയായിരുന്നു.